5. Niet tolvrij
"Een theologiestudie is namelijk verrijkend, maar niet tolvrij", schreef het commentaar in het Reformatorisch Dagblad. "Het kan iemand zelfs zijn geloof kosten".
Zowel het verrijkende aspect als de tol heb ik aan de lijve ondervonden. En ik heb van nabij gezien dat het inderdaad iemands geloof kan kosten. (Overigens - nu ik even nadenk over dit zinnetje in het Reformatorisch Dagblad, blijkbaar kan volgens de commentator iemand zijn of haar geloof verliezen. Achter die gedachte ligt een complex theologisch mijnenveld. Kan iemand ook het wáre geloof verliezen? En als dat niet zo is, hoe erg is het in feite als mensen schijngeloof kwijtraken? -- dit terzijde!)
Daarbij is er volgens het RD blijkbaar een glijdende schaal, waarbij het verlies van het geloof het dieptepunt is. Kortgezegd, een theologiestudie heeft blijvende effecten op de student - positief en negatief. Vandaag wil ik daar wat op reflecteren vanuit mijn eigen ervaring en de waarneming van de ervaringen van anderen.
Een theologieopleiding heeft niet hetzelfde effect op elke student, ook al is de stof hetzelfde en worden dezelfde opvattingen ter discussie gesteld. Het verschil kan zo groot zijn dat de ene student het christelijk geloof vaarwel zegt, terwijl de ander, opgegroeid zonder christelijke achtergrond, juist geïnteresseerd raakt. Wat een student zelf aan vragen en levenshouding meebrengt is daarbij zeer bepalend; en zeker ook de vraag of 'God' voor een student een belangrijk theologisch concept is, of een doorleefde realiteit.
Toen ik begon aan de Radboud, werd in de eerste les ons de vraag gesteld welk verhaal of welk gedeelte we zelf uit het Oude Testament zouden schrappen als we die mogelijkheid hadden. Ik zat achterin en was als één van de laatsten aan de beurt. Verhalen als het offer van Abraham, de uitroeiing van volkeren en dergelijke kwamen langs. Toen was een jongen aan de beurt die 2 Timotheus 3:16 aanhaalde: "Alles wat de Schrift zegt, is door God geïnspireerd" (NBV21). Niets mocht uit de Bijbel geschrapt worden, het was het Woord van God. Hij was de enige die deze stelling innam; ook ik deed dat niet.
Twee maanden later nam hij volledig afstand van het christelijk geloof, mede door de nieuwe inzichten die hij tijdens de colleges OT en NT had opgedaan.
Nee, de opleiding theologie is niet tolvrij. Het is een opleiding die kritisch kijkt naar de zaken die voor een christen fundamenteel zijn. En daarom is het des te belangrijker om te weten wát er fundamenteel is voor je, en of dat wel terecht is. De jongen uit het voorbeeld hierboven fundeerde zijn geloof volledig op een bepaalde Schriftvisie. Een visie die sympathiek overkomt, en tegelijk zeer kwetsbaar is: een absolute versie van het Sola Scriptura. Wanneer dan de Schrift minder goddelijk blijkt te zijn dan je dacht, verliest het als geheel zijn waarde en stort het geloofshuis dat op dat fundament stond, ook in. Zeker een geloof dat gebaseerd is op ideeën en concepten is daar gevoelig voor. Want geen theologisch concept is per definitie veilig.
Wat dat betreft wil ik ook wijzen op het verschil tussen studeren aan de Radboud en aan de Theologische Universiteit Apeldoorn. Wanneer je als behoudende christen gaat studeren aan een liberale universiteit zoals de Radboud, ben je van te voren voorbereid dat men daar totaal anders over de zaken denkt dan je gewend bent. Binnen de groep van je jaargenoten kom je een enorme breedte aan opvattingen over van alles en nog wat tegen, en datzelfde geldt voor de docenten. Het is dan vrij eenvoudig om te denken "dat is hun mening" wanneer je iets hoort wat ingaat tegen wat je gewend bent. Dit wordt nog makkelijker als er binnen je groep rond hetzelfde thema vier verschillende opvattingen zijn. De jouwe is simpelweg de vijfde.
Wanneer je echter in een omgeving zit die veel dichter aansluit bij de cultuur waarin je bent opgegroeid, en er ook minder diversiteit aan opvattingen is, komen inzichten die afwijken van wat je gewend bent, harder aan. Stel dat je op de Radboud voor het eerst hoort dat een groot deel van de NT brieven wel Paulus' naam dragen maar niet van hem zijn, dan valt dat mentaal gezien in hetzelfde bakje als de bewering dat het evangelie van Thomas eigenlijk opgenomen had moeten worden in de canon. Kortom, een mening die met argumenten kan worden verdedigd en met argumenten kan worden bestreden, niets meer of minder dan dat. Wanneer echter de predikant uit je naburige behoudende gemeente in zijn functie als docent vertelt zelfs Calvijn twijfelde over het auteurschap van de tweede Petrusbrief, dan is dat gevoelsmatig van een andere orde.
Daarom denk ik niet dat studeren aan de Radboud persé "gevaarlijker" is voor iemands geloof dan studeren aan de TUA. Beide studies zullen bepaalde zekerheden ter discussie stellen; maar aan de TUA kan dit voor een gereformeerd opgegroeide student "dichterbij" komen.
Er is overigens niet alleen "gevaar". Juist op de Radboud heb ik voorbeelden gezien van respect voor de Bijbel, zo was er een echt niet al te conservatief denkende Rooms-Katholieke medestudent die aangaf altijd éérst te bidden voor hij aan een exegese paper ging werken. Omdat hij besefte dat hij ging nadenken over het Woord van God. Ook hadden we als studenten open, respectvolle gesprekken. Op de Radboud heb ik gemerkt dat het christelijk geloof geen "misvatting" is, zoals Richard Dawkins vroeger meende, het is alleszins redelijk. Sterker nog, één student die ik tegenkwam op de Radboud was vanwege puur filosofische argumenten tot de overtuiging gekomen dat het christelijk geloof redelijker was dan het atheïsme.
Maar voor een studie theologie moet je wel bereid zijn om ideeën te onderbouwen. En ter discussie te stellen. Wanneer een studie theologie geen effect heeft op het persoonlijke geloof, kan de vraag worden gesteld of er wel gestudeerd is.
Ik heb het tot dusver alleen nog gehad over de 'verstandelijke' kant van het geloof. Maar ik heb ook studenten ontmoet die met een diepe Godservaring aan de opleiding waren begonnen. Zij waren in staat om een brede interesse in theologische onderwerpen te combineren met een "kinderlijk" geloofsvertrouwen; ik las een dergelijke houding ook terug in wat Bram van de Heuvel onlangs zei in verband met zijn promotie, "Ik ben een vrij simpel mens en heb een kinderlijk geloof. Dat is een gave, want ik weet dat anderen wel te kampen hebben met veel twijfel." Ik ben er van overtuigd dat studenten die God hebben ervaren in hun leven, en de band met God dagelijks ervaren, dit niet snel zullen kwijtraken.
Mijn geloof is wat meer verstandelijk van aard, en naar mijn idee daardoor kwetsbaarder. Één effect van de opleiding is dat ik een stuk terughoudender geworden wanneer mensen spreken over hun geloofservaringen, en ervaar ik zelf ook minder omdat het lastiger is geworden om me daarvoor "open" te stellen. Dit komt omdat de theologiestudie rationeler leert kijken naar geloof en geloofsuitingen. Dit zou ik als een wat meer 'negatief' effect van de theologieopleiding willen duiden.
Aan de andere kant is het fundament van het geloof - dat er een God is, dat Jezus "God geopenbaard in het vlees is" - voor mij alleen maar steviger geworden; hoewel deze zaken nauwelijks "bewezen" kunnen worden, geldt dat voor de alternatieven evenzeer en kies ik zeer van harte voor het christelijke narratief als de beste en de meest hoopvolle verklaring en richting van het menselijk bestaan. De theologieopleiding heeft mij laten zien dat voor een dergelijke houding goede argumenten zijn, een positief effect dus.
Meer op detailniveau heeft de opleiding mij inzicht gegeven in het spanningsveld tussen Rome en Reformatie, en heeft het mijn eigen opvattingen hieromtrent gevormd. Ik hoop daar in de komende weken - toepasselijk, zo richting 31 oktober - meer over te schrijven.
Misschien ben je trouwens benieuwd wat mijn antwoord was op de vraag wat ik uit het OT zou schrappen. Ik antwoordde dat ik niet gewend was om te bedenken wat ik zou schrappen uit de Bijbel; maar dat ik wel gewend was aan een Bijbel die sommige dingen uit míjn leven wilde schrappen.
