zaterdag 7 september 2024
De complexe ander
vrijdag 30 augustus 2024
Een ontmoeting met Pépin
'Hij ziet onze zwakheid en hij geeft ons kracht', zegt de toekomstige paus Franciscus over God. Dat gaat net zo goed op voor een vriend.
Charles Pépin
over de film The Two Popes in De ontmoeting - een filosofie
Eén van de allereerste dingen die bij me naar boven kwamen nadat ik het boek 'De ontmoeting - een filosofie' had gelezen, was dat Pépin zonder meer trouw is aan zijn eigen ideaal voor wat betreft ontmoetingen. Op bladzijde 62-64 beschrijft hij hoe hij zich verdiept heeft in het Christendom, en hoewel hij atheïst gebleven is, heeft die ontmoeting met het christelijke geloof wel "de grenzen van [z]ijn innerlijke wereld verlegd".
En eigenlijk vat dit precies samen hoe Pépin in dit boek naar ontmoetingen kijkt: als een uitgelezen mogelijkheid om iets nieuws te ontdekken, in de ander, of in "het andere"; om geconfronteerd te worden met het radicaal 'andere' in de mens die je ontmoet. Om zo ook iets nieuws te gaan ontdekken in jezelf en zo jezelf te ontwikkelen.
Pépin noemt drie voorwaarden voor zo'n werkelijke ontmoeting, hij vat ze samen op bladzijde 155-156: Naar buiten treden (uit je eigen veilige wereld), beschikbaar zijn (voor het onverwachte, bedoelt Pépin) en het masker laten vallen (kwetsbaar durven zijn). Het citaat aan het begin staat in de context van dat laatste, van de kwetsbaarheid - je kan de ander alleen ontmoeten als zowel de ander als jijzelf zich kan 'openen'. En de ander kan voor jou dan een bron van kracht worden, juist omdat die jouw zwakheden kent.
Het is mooi om te zien hoe Pépin hier de waarde van een puur christelijke notie erkent en die probeert te vertalen naar iets waar hij als niet-gelovige iets mee kan, door wat in de film aan God wordt toegeschreven, zelf aan vriendschap te verbinden. Wat vervolgens weer een heel christelijke gedachte is, dat we in onze vriendschappen iets van God weerspiegelen.
In deze blogpost zal ik het boek als geheel beschouwen en een aantal (meer zakelijke) observaties doen. In een volgende blogpost hoop ik vanuit mijn eigen ervaring (als iemand met autisme) te schrijven over ontmoetingen en hoe ik Pépins boek in dat licht waardeer.
Positief
Vriendschap en romance
Individu en gemeenschap
Volgroeien door ontmoeten
vrijdag 16 februari 2024
De Hel bij de Tijd (Huijgen en Ratzinger in gesprek)
1 Inleiding
In september 2023 hield de Christelijk Gereformeerde Arnold Huijgen zijn inaugurele rede aan de Protestantse Theologische Universiteit, met als titel: Uitgeblust of opgestookt: de herontdekking van de hel (Huijgen 2023a). Eind oktober verscheen zijn essay Waarom de wereld een hel nodig heeft (Huijgen 2023b), waarin hij zijn ideeën omtrent de hel verder uitwerkt.
De reacties die hierop verschenen in de media logen er niet om: Huijgen zou de kerk weer terug willen slepen in de Middeleeuwen, waar schuld en straf de boventoon voerden (1).
De vraag is echter of die kritiek gerechtvaardigd is. In dit paper onderzoek ik of de hel van Huijgen inderdaad die hel „van vroeger” is; preciezer geformuleerd, in hoeverre hij wat dit betreft in lijn staat van de traditie.
Dit doe ik door op een aantal punten een vergelijk te maken met wat Joseph Ratzinger schrijft in zijn boek Dood en eeuwig leven (Ratzinger 2009), waarin dezelfde problematiek wordt behandeld. Ratzinger was zo- wel een gezaghebbend als conservatief theoloog, en daarmee een geschikte vertegenwoordiger van de brede, traditionele kerkelijke leer (2).
Dit vergelijk tussen Ratzinger en Huijgen met het oog op de traditie doe ik op basis van wat Huijgen aanreikt in zijn essay. Het betreft de volgende zaken:
- De invalshoek voor het spreken over de hel
- De aard van de hel
- De aard van het kwaad
- Christus’ nederdaling ter hel
Van belang is overigens dat het werk van Ratzinger en het essay van Huijgen een wat verschillend karakter hebben. Zo besteedt Ratzinger slechts vier pagina’s aan de hel, terwijl Huijgen zijn essay van 85 pagina’s slechts als een aanzet beschouwt voor een uitgebreider werk dat nog moet verschijnen (3); maar wat Ratzinger schrijft staat weer in een bredere context van de leer van de laatste dingen.
2 De invalshoek voor het spreken over de hel
In dit essay stel ik de vraag waarom de wereld een hel nodig heeft. Zijn we niet beter af zonder?
- Huijgen 2023b, 13
Dit citaat is bepalend voor de gedachtengang van Huijgen in zijn essay, omdat het het startpunt van zijn betoog aangeeft: De wereld, en wij (als mensheid). Het is Huijgen er alles aan gelegen om aan te sluiten bij het moderne levensgevoel, om daar vandaan te vertrekken en te onderbouwen waarom de hel een plaats heeft of zou moeten hebben. Daarom besteedt hij ook relatief veel van de weinige pagina’s aan de bespreking van de tv serie „The Good Place”, en aan allerlei andere manieren waarop de „hel” een plaats heeft in het spraakgebruik - zoals de „klimaathel”.
Het is Huijgen echter niet alleen te doen om de beelden van nu. Hij neemt de lezer ook mee langs Jheronimus Bosch en Dante en hoe zij de hel hebben verbeeld.
Wat opvalt, is dat Huijgen de hel vooral plaatst op het niveau van menselijke en maatschappelijke problemen. De hel als uiterste consequentie van heel persoonlijke zonden komt hier en daar wel ter sprake (zoals op pagina 68, „Het slechte geweten is de hel, schrijft Luther. Het klaagt je namelijk aan, en je kunt er niet aan ontsnappen.”), maar dat zijn uitzonderingen. Omdat Huijgen de problematiek van de hel benadert vanuit de maatschappelijke ontwikkelingen en problemen lijkt hij daar minder aandacht voor te hebben.
Hoewel ook Huijgen spreekt over de existentiële ervaring van de hel (Huijgen 2023b, 61-62), is de hel voor hem toch vooral een noodzakelijk en bruikbaar „concept”, om in staat te zijn het kwaad een plaats te kunnen geven in het theologisch gesprek. De hel blijft daarbij steeds wat op afstand, abstract en klinisch.
Ratzingers bespreking van de hel is een onderdeel van zijn werk over de eschatologie, en komt na de bespreking van dood, opstanding en het laatste oordeel. Zijn insteek wordt treffend verwoord door de titel van het tweede hoofdstuk: „Dood en onsterfelijkheid - de betekenis van de leer van de laatste dingen voor het individu” (Ratzinger 2009, 73; cursivering van mij).
Allereerst staat de wereldproblematiek veel meer op de achtergrond dan bij Huijgen; en verder lijkt Ratzingers insteek omgekeerd van richting te zijn: de moderne mens wordt in confrontatie gebracht met de bestaande, traditionele leer. Ook de wetenschappelijke mens overigens, want Ratzinger gaat veel gedetailleerder in gesprek met de moderne theologie dan Huijgen doet.
Hiermee vertrekt Ratzinger vanuit het individu, en op basis daarvan trekt hij lijnen naar het meer algemene; Huijgen daarentegen begint bij de wereld en de moderne cultuur en komt dan ook wel bij de implicaties voor de individuele mens uit (4).
3 De aard van de hel
Huijgen
Vanuit de geschiedenis destilleert Huijgen drie opvattingen die ontstaan zijn over de aard van de hel:
Straf Vertegenwoordigd door Anselmus van Canterbury, die de theologie van Augustinus (die de hel zag als plaats waarin God de zonde straft met een eeuwigdurende kwelling) verder uitwerkte.
Reiniging Vertegenwoordigd door Origenes. Hij zag de hel als een plaats van reiniging (5).
Annihilationisme Hierbij ontvangen alleen de gelovigen onsterfelijkheid; de anderen worden vernietigd.
Het beeld van Anselmus en Augustinus is dat wat volgens Huijgen de meeste mensen tegenwoordig in gedachten hebben als ze spreken over de hel (Huijgen 2023b, 15) (6).
De vraag die Huijgen bezighoudt is of het „rechtvaardig” is dat mensen eeuwig worden gestraft. Huijgen heeft moeite met de bewijsvoering van Augustinus, en ook met die van de latere Anselmus. Anselmus’ argument dat Gods oneindige majesteit vereist dat de zonde oneindig wordt gestraft vindt Huijgen niet meer passend bij het denken van „moderne mensen” (Huijgen 2023b, 20). Door zich wat dit betreft te beroepen op de Verlichting en op de menselijke rede - en niet de traditie of de Bijbel, positioneert Huijgen zich meer in het liberale kamp dan zijn criticasters beseffen. Want juist in de behoudende protestantse kerken „worden nog altijd de twee wegen gepredikt, die naar het heil en naar het verderf” (Huijgen 2023b, 11); en daar wordt het oude, augustijnse beeld van de hel in stand gehouden.
Origenes stelde dat alle zielen uiteindelijk gered worden (7). Origenes geloofde dus niet in een hel zoals Augustinus die in gedachten had. Huijgen tekent op: „Als in dit denken van Origines dus zoiets als een hel bestaat, heeft die de kwaliteiten van het vagevuur uit de westerse traditie.” En verderop: „Volgens Origenes is er geen ander hellevuur dan het reinigingsvuur” (Huijgen 2023b, 23-25).
De leer van het annihilationisme stelt dat wel het vuur en de knagende wormen onsterfelijk zijn, maar niet hun slachtoffers. Volgens Huijgen past dit goed bij de moderne mens, omdat het de menselijke autonomie respecteert. Ongelovigen krijgen wat ze willen: dood is dood (Huijgen 2023b, 27).
Huijgens conclusie
Aan het einde van zijn essay concludeert Huijgen dat geen van de drie verklaringsmodellen op zichzelf volledig voldoet; iets wat hij „goed nieuws” noemt. Want volgens hem zijn theorieën hier altijd ontoereikend.
Christus verlost van de dreiging van de hel; en de hel is nodig omdat het de bestemming is van het kwaad. Zo wordt Christus’ nederdaling ter hel het belijdende beginpunt van het denken over de hel (Huijgen 2023b, 81).
Het kernwoord bij Huijgen als het gaat om het spreken over de hel is uitsluiting. Zo werd Christus in Zijn nederdaling ter hel door de mensen uitgesloten; en hij concludeert: „De hel begint waar de mensen elkaar vastpinnen, uitsluiten en afserveren” (Huijgen 2023b, 79).
Een bijzondere plaats neemt C.S. Lewis in, wiens werk „De grote scheiding” (Lewis 1977) door Huijgen op verschillende plaatsen wordt aangehaald. Kenmerkend voor Lewis’ opvatting is dat de hel „van de binnenkant op slot zit” (Huijgen 2023b, 54). Ook hier speelt het uitsluiten een rol, als actieve daad van de mens.
Ratzinger
Wat betreft de opvatting dat de hel een straf is, verwijst Ratzinger instemmend naar de gebruikelijke bijbelteksten over het vuur waarin de ongelovigen geworpen worden die ook Huijgen citeert (8). Opvallend is hier dat Ratzinger deze teksten interpreteert als sprekend over een eeuwige straf (9), en geen ruimte ziet voor de optie van vernietiging door een eeuwig vuur die de teksten volgens Huijgen ook kunnen bieden (10). Ook Ratzinger erkent de moeilijkheid van een eeuwige straf („ze gaat zo in tegen alles wat wij ons denken bij God en de mens”), en bespreekt de positie van Origenes in dit licht, als „de eerste (...) die stelde dat er op grond van Gods omgang met de geschiedenis aan het einde een totale verzoening moest plaatsvinden”. Origenes kent volgens hem te weinig gewicht toe aan het kwaad, dat „God (...) zelfs tot sterven kan dwingen” (Ratzinger 2009, 196); en hij voelt een spanning tussen het doordenken van het „systeem” dat inderdaad kan leiden tot het geloof in alverzoening, en „het Bijbelse getuigenis”. Tegelijk ziet hij er een poging in om binnen de theologie wat dit onderwerp betreft ook een plaats te geven aan barmhartigheid.
Ratzingers conclusie
Ratzingers conclusie is tweeledig (Ratzinger 2009, 196-197): Allereerst verklaart hij de hel als een gevolg van de vrije keuze die God de mens geeft om ook tégen Hem te kiezen. Mensen worden door God niet als onmondige wezens behandeld.
In de tweede plaats verbindt hij Jezus’ nederdaling ter hel aan deze vrijheid van de mens, en de diepe consequentie die dat met zich meebrengt. Het feit dat God in Jezus ter helle daalt bewijst dat de mens niet „door een listig idee uiteindelijk gereduceerd [wordt] tot een element in Gods plannen”. God lijdt en sterft, het „kwaad is werkelijk bestaand voor hem”.
Hij sluit af met de opmerking dat voor een heilige de hel geen dreiging is, maar een oproep om in „de donkere nacht van het geloof” de gemeenschap met Christus te zoeken; het eigen heil opzij te zetten voor het nut van anderen. Hier krijgt het betoog van Ratzinger een haast bevindelijk-gereformeerd element, als hij schetst hoe de ervaring van wat de hel in essentie is (namelijk, de totale Godsverlating) ook kan worden gedeeld door de gelovige.
Het vagevuur
Hoewel de bespreking van de hel in Ratzingers werk slechts enkele pagina’s inneemt, is een vergelijk qua omvang met het boekje van Huijgen niet helemaal eerlijk zonder ook Ratzingers behandeling van het vagevuur erbij te betrekken. Dit omdat Huijgen op diverse plaatsen naar het vagevuur verwijst. Hij doet dat, zoals al opgemerkt, als hij Origenes noemt; maar ook de hel uit C.S. Lewis’ werk heeft volgens Huijgen het karakter van een vagevuur, namelijk voor hen die er in zitten en besluiten er afscheid van te nemen (Huijgen 2023b, 55). Tenslotte lijkt de serie The Good Place in de beschrijving van Huijgen ook meer een vagevuur uit te beelden, vanwege het potentieel transformerende karakter (de mensen die zich daar bevinden komen tot een beter inzicht). Dus niet alles wat in Huijgens essay „hel” genoemd wordt, is dat ook in Ratzingers werk.
En het is juist in de bespreking van het vagevuur dat Ratzinger het persoonlijke element naar voren laat komen. Hij schrijft (Ratzinger 2009, 208): „Als de mens binnentreedt in zijn openbare werkelijkheid, gaat hij de definitieve bestemming binnen, en dus ook het eschatologische vuur. Die ontmoeting is een transformerend ‚ogenblik’ dat zich aan de aardse tijd onttrekt.” Maar die persoonlijke transformatie heeft ook bredere gevolgen, zoals Ratzinger op p. 209 schrijft: „Zijn eigen leven is in de anderen aanwezig als schuld of genade. De mens is niet enkel zichzelf.” Daarom ziet Ratzinger ook ruimte voor het gebed voor gestorvenen in het vagevuur: „De mogelijkheid om te helpen en te geven houdt voor de christen niet op bij de dood, ze omvat heel de communio sanctorum aan deze en gene zijde van de dood.” (Ratzinger 2009, 210). Ratzinger klimt zo op van het lot van het individu naar diens betekenis voor de grotere gemeenschap, en in feite voor heel de wereld.
Zo is bij Ratzinger naast het vagevuur de hel een onderdeel van de totale eschatologie met betrekking tot de mens, diens levensloop en diens relaties tot anderen. De hel is de overschrijding van de ultieme grens waar de mens definitief volhardt in zijn weigering van Gods genade. Ratzinger is hier kort over, misschien ook vanwege de hoop dat dit uiteindelijk niemand of slechts weinigen zal betreffen.
4 De aard van het kwaad
De titel van Huijgens boek stelt de vraag waarom de wereld een hel nodig heeft. Die focus verklaart waarom hij Anselmus’ gedachtengang zo snel van tafel veegt. Het kwaad wordt op deze manier het kwaad van de theodicee, van het lijden dat onschuldigen treft, van het algemene werelddrama waar ook individuen een rol in spelen.
Maar de vraag zou ook gesteld kunnen worden waarom God een hel nodig heeft. In dat geval krijgt de manier waarop Anselmus de zonde beschrijft in Boek 1, hoofdstuk 21 van Cur Deus Homo wel degelijk betekenis. De aard van het kwaad wordt dan anders, veel persoonlijker.
Ratzinger noemt Anselmus niet. De hel als straf wordt door hem wel aanvaard, maar niet in detail uitgewerkt. Uit wat hij schrijft over het vagevuur blijkt dat hij de zondigheid in de mens als een belemmering ziet om God te ontmoeten (en het vagevuur reinigt daarvan (11); de hel daarentegen bestendigt het). De hel is nodig omdat er teveel tussen God en de mens in kan liggen om hen te verenigen.
De vrije wil
Zowel Ratzinger als Huijgen kennen een rol toe aan het vrije handelen van de mens. Voor Huijgen is het de mens die verantwoordelijk is voor de uitsluiting (12), en hij stelt nergens dat God mensen actief verwerpt als onderdeel van de predestinatie (13).
Voor Ratzinger is de mens pas vrij als hij ook God kan verwerpen (14); en dat er een hel is bewijst dat het God ernst is met deze vrijheid.
5 Christus’ nederdaling ter hel
De sterkste overeenkomst tussen Huijgen en Ratzinger vinden we in hun behandeling van het geloofsartikel over de nederdaling ter hel van Christus. Huijgen citeert daar Calvijn, die spreekt over de „ernst van Gods wraak” die Jezus aan het kruis ervaart, en Luther die de existentiële ervaring van de gelovige vertolkt rond schuld en tekort (Huijgen 2023b, 61-62). Dit zijn elementen die eveneens bij Ratzinger terugkomen, waarbij de latere paus tegelijk opmerkt: „Het kwaad met zijn gevolgen is dus reëel, maar dat roept de vraag op of daarin niet ook een goddelijk antwoord zichtbaar wordt, dat de vrijheid (15) tot zich bekeren kan.” (Ratzinger 2009, 196)
De reden waarom juist hier Huijgen en Ratzinger elkaar raken, komt omdat Huijgen bij dit gedeelte meer het persoonlijke aspect benadrukt, iets wat Ratzingers werk als geheel kenmerkt.
6 Conclusie
Huijgens boek is vooral een zoektocht naar de bestaande ideeën over de hel, zowel oud als nieuw. De meest belangrijke conclusie die hij uiteindelijk trekt, is dat de hel kan worden geduid als een vorm van uitsluiting; iets wat mensen elkaar aandoen en wat de mensheid Jezus aandeed.
De verwijten dat hij oude denkpatronen weer in de kerk zou willen brengen, lijken te kort door de bocht. Huijgens stellige afwijzing van de opvatting van Augustinus en Anselmus wijst niet in die richting, en over het algemeen spreekt hij beperkt over de aspecten van zonde en schuld; het komt vooral naar voren bij de bespreking van de nederdaling ter hel.
Misschien is het boekje daardoor wel te modern geworden om volledig recht te doen aan de traditie - een traditie waarin de zondigheid van de mens ten opzichte van de heiligheid van God eigenlijk altijd wel een plaats heeft gehad. Omdat Huijgen dit tegelijk ook zeker niet ontkent, blijft het wat onduidelijk wat voor hem de rol van de zonde hierin is. Daarbij kan worden aangemerkt dat Huijgens nadruk op de hel als uitsluiting en het actieve, vrije handelen van de mens daarin (waarin hij overigens Ratzinger aan zijn zijde vindt), niet aansluit bij het orthodoxe protestantisme waar juist de nadruk ligt op Gods handelen.
Bij een verder vergelijk met Ratzingers werk valt op dat de latere paus minder de huidige denkwereld als bepalend beschouwt en gerichter de traditionele leer verwoordt. Dat doet hij wel met de moderne mens voor ogen, en ook in gesprek met de moderne theologie; waarbij de thema’s hel en vagevuur zijn ingebed in het grotere verhaal van de leer van de laatste dingen en de vragen rond de menselijke ziel.
Het zou goed zijn als Huijgen wat dat laatste betreft in een volgend werk de thematiek wat verbreedt. Want er is rondom het denken over de zaken ná de dood méér te noemen dan de hel alleen; en wellicht dat er dan ook meer licht valt op wat duister blijft.
Voetnoten
1 Zo schreef bijvoorbeeld Dirk van den Glind in Trouw: „Eeuwenlang is de bevrijdende boodschap van Jezus verraden in het stelselmatig cultiveren van menselijk onvermogen en het aanpraten van schuld. En nu tapt Huijgen weer uit datzelfde verderfelijke vaatje van angst voor een straffende god.” (Glind 2023)
2 Interessant detail daarbij is dat Ratzinger juist ook de gereformeerde christenen op het oog had in dit werk (Ratzinger 2009, 228).
3 Huijgen 2023b, 14
4 Het betreft hier overigens niet een onderscheid tussen individuele of collectieve eschatologie; het is juist Ratzinger die van het individuele naar het collectieve denkt (de redding van de ziel en de redding van de wereld aan het einde der tijden). Huijgens essay heeft zowel minder oog voor het individu als voor het het einde der tijden.
5 En dus een soort doorgangsplaats naar de eeuwige heerlijkheid.
6 Gezien de reacties in Trouw lijkt deze aanname te kloppen.
7 Omdat Gods almacht dat zou vereisen (Huijgen 2023b, 23)
8 „Alle interpretaties ten spijt: de idee van een eeuwige verdoemenis (...) heeft een vaste plaats verworven zowel in Jezus’ leer als in de geschriften van de apostelen” (Ratzinger 2009, 195).
9 „Het dogma staat dus op vaste grond, als het spreekt over het bestaan van de hel en over de eeuwige straf” (Ratzinger 2009, 195)
10 Huijgen 2023b, 37
11 Volgens Ratzinger is God in feite Zelf dat vuur: „De ontmoeting met de Heer is deze omvorming zelf, het vuur dat hem loutert tot een gestalte die geheel gezuiverd is...” (Ratzinger 2009, 209)
12 Huijgen 2023b, 63
13 Wel houdt Huijgen de mogelijkheid open dat God oordeelt, zie Huijgen 2023b, 56.
14 Christoph Hübenthal geeft in zijn recente verhandeling over de hoofdzonde van de Gulzigheid een beeld van hoe ver dit kan gaan, en hij definieert de zonde als „de precieze kennis van het goede verbonden met de vrije wil tot het tegenovergestelde.” (Hübenthal 2023, 136)
15 Namelijk, de vrijheid van de mens om zich van God af te keren.
Referenties
Canterbury, Anselmus van. 1909. Cur Deus Homo. Edinburgh: John Grant.
Glind, Dirk van den. 2023. „God straft ongelovigen met de hel: ongelooflijk dat een hoogleraar zoiets beweert”. Bezocht op 01-11-2023. https://www.trouw.nl/opinie/god-straft-ongelovigen-met-de-hel-ongelooflijk-dat-een-hoogleraar-zoiets-beweert~b018ac82/.
Hübenthal, Christoph. 2023. „Gulzigheid”. In Zeven hoofdzonden en een paar deugden, red. door Carl Sterkens en Christoph Hübenthal, 126–145. Nijmegen: Radboud University Press.
Huijgen, Arnold. 2023a. Uitgeblust of opgestookt: de herontdekking van de hel. Inaugurele oratie aan de Protestantse Theologische Universiteit.
— . 2023b. Waarom de wereld een hel nodig heeft. Utrecht: KokBoekencentrum Uitgevers.
Lewis, C.S. 1977. The Great Divorce. New York: Macmillan Publishing Co.
Ratzinger, Joseph. 2009. Over dood en eeuwig leven. Tielt: Uitgeverij Lannoo.
maandag 18 april 2022
Demonen en Wijsgeren (De Eeuwige mens deel 6)
Vandaag deel 6 uit de Eeuwige Mens van G.K. Chesterton, vertaling H. Reijnen.
dinsdag 5 april 2022
De Mens en de Mythologie (De Eeuwige mens deel 5)
Vandaag deel 5 uit de Eeuwige Mens van G.K. Chesterton, vertaling H. Reijnen.
God en de vergelijkende godsdienstwetenschap (De Eeuwige mens deel 4)
Vandaag deel 4 uit de Eeuwige Mens van G.K. Chesterton, vertaling H. Reijnen.
woensdag 30 maart 2022
De Oudheid der Beschaving (De Eeuwige Mens deel 3)
Vandaag deel 3 uit de Eeuwige Mens van G.K. Chesterton, vertaling H. Reijnen.
Overzicht van tot dusver gepubliceerde delen
dinsdag 1 maart 2022
TvL - Reflectie 1
Moderne theologie?
Johannes Paulus II (hier verder afgekort tot JP2 zonder hiermee denigrerend te willen zijn) spreekt in de eerste hoofdstukken van de Theologie van het Lichaam over de Elohistische en Jahwistische scheppingsverhalen. Genesis 1 - 2:4 is Elohistisch, het tweede scheppingsverhaal Jahwistisch. Dit eenvoudig omdat de Godsnaam in het eerste verhaal niet wordt gebruikt.
Ik ben niet erg op de hoogte van de theorie achter deze verdeling van Elohistische en Jahwistische delen van de Torah, maar het is zeker niet alleen JP2 die dat doet. Het is of was een tijd in zwang om op die manier de grondtekst van de Torah te verdelen in stukken die ouder dan wel nieuwer zouden zijn. Het uiteindelijke resultaat is dan een product van latere redactie die de verhalen uit de verschillende perioden combineerde.
Voor iemand die is opgevoed met de gedachte dat de Torah de "vijf boeken van Mozes" is en dus één auteur heeft, wekt een dergelijke verdeling (die veel meer de menselijke kant benadrukt van de Bijbel) altijd wat ergernis. Wat mij opviel aan in de Theologie van het Lichaam is dat JP2 wel regelmatig strooit met deze termen maar het uiteindelijk niet of nauwelijks invloed heeft op wat hij daadwerkelijk wil zeggen. De kern is dat er twee scheppingsverhalen zijn; iets wat niemand zal ontkennen; en dat deze twee scheppingsverhalen ieder een heel eigen invalshoek hebben ook niet.
Voor JP2 is het precieze karakter van de inspiratieleer van de Bijbel veel minder belangrijk dan voor bevindelijk gereformeerden. Dit komt omdat de Bijbel voor hem niet het enige fundament is waarop de Kerk staat. Hierdoor kan hij vrij spreken over de scheppingsverhalen als mythen en voelt hij zich dus niet gebonden aan een letterlijke interpretatie.
Ik vind het vervolgens intrigerend om te zien hoe JP2 met de tekst omgaat. Want aan de ene kant volgt hij een heel eind de "moderne" theologische opvatting, aan de andere kant neemt hij de betekenis van de tekst zeer precies. Je kunt merken dat JP2 de Bijbeltekst werkelijk als Godswoord leest, een Woord dat misschien anders is overgeleverd naar zijn idee dan een letterlijk verslag van gebeurtenissen, maar evengoed een Woord dat zegt wie wij als mensen zijn en horen te zijn.
Persoonlijk zou ik er voor kiezen om primair - net als JP2 - de betekenis van de tekst voorop te stellen, en niet zozeer te benadrukken dat de zaken die in de scheppingsverhalen worden genoemd persé letterlijk genomen moeten worden. Tegelijkertijd heeft een letterlijke interpretatie wél de voorkeur, omdat elke andere uitleg per definitie verder af staat van de tekst en meer voortkomt uit de ideeën van de uitleggende theoloog.
Mijn indruk is echter dat JP2 in de TvL wel vaak de moderne theologie noemt maar in de praktijk zich gewoon laat leiden door wat de bijbeltekst aanbiedt.
Lichaam en Ziel
Ik vond het niet eenvoudig om te begrijpen waar volgens JP2 het unieke van de mens nu in lag. Het is op zich duidelijk waar hij heen wil, namelijk: een (her) waardering van het menselijk lichaam. Maar wát zag Adam (of: de mens) nu precies toen hij de dieren namen gaf? Het feit dat de mens kan denken, en bewustzijn heeft is iets wat hem uniek maakt, maar JP2 wil verder dan dat. Ook het lichaam zélf zou unieke kenmerken bezitten; en dat terwijl het lichaam van de mens in feite niet fundamenteel verschilt van dat van de dieren.
Later in de TvL zal JP2 benadrukken dat het menselijk lichaam een eigen taal kan spreken; en dat het belangrijk is dat het innerlijk met het uiterlijk in overeenstemming is.
maandag 21 februari 2022
Theologie van het Lichaam
Inleiding
In de komende tijd ben ik van plan een aantal thema's uit de Theologie van het Lichaam op te pakken. Het is niet mijn bedoeling om een soort 1-op-1 uitleg te geven van dit enorm complexe en lastig te doorgronden werk, maar datgene wat de TvL aanbiedt te gebruiken als startpunt. Dat betekent dat wat ik schrijf, mijn eigen mening is - en niet noodzakelijk die van Johannes Paulus II; maar tegelijkertijd dat mijn mening zeer gevormd is door wat hij heeft geschreven. Ik pretendeer zeker niet origineel te zijn.
Het hoofddoel is om een beter zicht te krijgen op hoe de Bijbel spreekt over:
- De mens op zich
- De mens als man en vrouw
- Het huwelijk
Toen ik een jaar of twee, drie geleden voor het eerst in aanraking kwam met de TvL trof mij zowel de enorme diepgang als de taaiheid van het werk. De taaiheid wordt deels veroorzaakt door het feit dat ik niet Rooms-Katholiek ben opgegroeid en daardoor wat minder bekend ben met het jargon. Ook cradle Catholics blijken het echter zware kost te vinden. Het lezen van het werk gaf en geeft me vaak het gevoel parels te zoeken tussen een hoop hooi; regelmatig overkomt het me dat ik een paragraaf totaal niet volg, en even regelmatig overkomt het me dat ik verbluft ben over de fundamentele waarheden die Johannes Paulus II weet te formuleren.
Los van hoe je staat tegenover de Rooms-Katholieke Kerk en haar leer, is de auteur van de TvL onweerlegbaar iemand met gezag. En het viel mij op hoe dicht Johannes Paulus II in dit werk zijn oor legt bij de Schrift. Of je nu gereformeerd bent, evangelisch of rooms, het is hoe dan ook de moeite waard om naar zijn gedachten over mens, huwelijk en seksualiteit te luisteren.
Een concrete casus
De TvL opent met een concreet probleem, in Mattheüs 19 op tafel gelegd door de Farizeeën. Mag je zomaar scheiden van je vrouw? Of zijn er regels en beperkingen?
Eigenlijk is de vraag zélf niet eens zo belangrijk. In onze tijd is het ook niet de meest besproken vraag, als het gaat om de dingen die spelen op het vlak van relaties (we lijken deze vraag inmiddels grotendeels gepasseerd te zijn; wie schrikt er nog van het aantal huwelijken dat in een scheiding eindigt?).
In onze tijd zouden de Farizeeën misschien een vraag hebben gesteld over homo-seksualiteit. Mag een man samenwonen met een andere man, zonder enige beperking? Of een vraag over genderdysforie.
Jezus gaat niet zomaar akkoord met de status-quo die wordt verondersteld door de Farizeeën, namelijk, dat echtscheiding op zichzelf een 'fact of life' is. Het lijkt erop dat de Farizeeën een ja-of-nee antwoord verwachten van Jezus. Of een lijst met voorwaarden. Ergens krijgen ze ook een concreet antwoord, maar Jezus' antwoord tilt tegelijkertijd de sluier op van het mysterie van de mens-zijn zelf.
De veronderstelling
De vraag van de Farizeeën past naadloos binnen het juridische systeem van de joodse orthodoxie, een systeem dat orde en regelmaat poogt aan te brengen in een wereld die sinds de zondeval voortdurend de neiging heeft om tot chaos te vervallen.
Maar voor Jezus is dat precies het probleem. Het punt van de echtscheiding kan niet goed worden beschouwd met een bril van na de zondeval, want dan zal ons antwoord per definitie gebrekkig zijn. We moeten terug naar hoe het was vóór de zondeval. Het leven na Genesis 3 mag niet de norm zijn, zelfs al is de mens niet in staat om de val terug te draaien, en om de grens over te steken van Genesis 3 naar Genesis 2. Dat we dat niet kunnen is geen excuus.
Dit horen we ook terug in Jezus antwoord wanneer de Farizeeën de scheidbrief van Mozes noemen. Voor de Farizeeën betekende die brief dat scheiden was toegestaan. Maar voor Jezus is de brief van Mozes niets meer dan het maximaal haalbare in de maatschappij van die dagen. Een stoplap misschien, om erger te voorkomen - zeker geen ideaal.
De mens zoals bedoeld
Christus geeft met een paar citaten uit Genesis 1 en 2 de richting aan waarin we moeten zoeken voor een fundamenteel antwoord. Het gaat er dan niet in de eerste plaats om wat de mens wel of niet mag doen, maar om wie de mens is.
Allereerst is er de feitelijke mededeling dat God de mens schiep naar Zijn beeld (Genesis 1:27). Belangrijk is het vervolgens om te constateren dat dit beeld van God niet door één mens op zichzelf kan worden gedragen, maar dat het beeld van God wordt gedragen door de mannelijke en vrouwelijke mens samen. Je zou haast kunnen stellen dat man en vrouw ieder de helft van het beeld Gods dragen. Hoe dan ook is er een direct verband tussen het fenomeen mannelijkheid en vrouwelijkheid enerzijds en Wie God Zelf is anderzijds. Dit betekent mijns inziens dat vragen die op dit vlak spelen met bijzondere aandacht en voorzichtigheid moeten worden behandeld. Als er iets de kern raakt van het menselijk bestaan, dan deze zaken.
In de vertelling van Genesis 1 komen regelmatig de woorden terug "... en God zag het goed was". Na de schepping van de mens, volgt zelfs zeer goed. Hiermee is de mens dus een door God gewenst wezen; zeer gewenst, en daarmee ook boven de rest van de schepping gesteld.
Het is - in het bijzonder vandaag de dag - zinvol om de manier waarop Genesis 1 schrijft over de schepping van de mens goed te overwegen. Er ligt een onmiskenbare band tussen de mens en de Schepper, en die band is een heel stuk sterker en directer dan bij de andere schepselen. God heeft iets heel persoonlijks gelegd in de manier waarop de mens is geschapen.
Het huwelijk
De mededeling uit Genesis 1:27 geeft nog niet aan wat de verhouding is of hoort te zijn tussen man en vrouw. Dit volgt uit het tweede citaat dat Christus geeft, uit Genesis 2:24. Dit beschrijft in een enkele zin de diepte van het huwelijk. Voor de volgende keer.
[TvL 1-4]
donderdag 30 december 2021
Asimovs Foundation en het lichaam van Christus
Introductie
Asimovs Foundation boekenreeks, oorspronkelijk bestaande uit drie delen en later uitgebreid met twee sequels en tenslotte twee prequels, beschrijft de ondergang van de Empire, een heelal-breed rijk dat miljoenen bewoonde planeten omvat. Kern van het verhaal is het feit dat deze ondergang is voorspeld, en er een plan is ontwikkeld om deze ondergang zó om te buigen dat de mensheid de minste schade lijdt en zich op de kortst mogelijke termijn weer kan herstellen. Deze voorspelling wordt gedaan door een vorm van wiskundige wetenschap die Psychohistory wordt genoemd, en dezelfde wetenschap wordt gebruikt voor de ontwikkeling van het herstelplan.
De ondergang van het rijk bestaat daarin dat de centrale machtsstructuren falen, en er dus ook geen centrale aansturing meer is - met chaos als gevolg. De kennis die is opgebouwd tijdens de tienduizenden jaren dat het rijk bestaat dreigt hierdoor teloor te gaan.
Het plan van de Foundation is om dit te voorkomen. Het plan zelf heeft echter meerdere lagen.
In eerste instantie is het plan om de kennis veilig te stellen, onder de noemer van een Encyclopedia Galactica die samengesteld wordt op de afgelegen planeet Terminus. Op basis van deze encyclopedie kan een toekomstige, nieuwe beschaving sneller tot volwassenheid komen.
Echter, al vrij snel blijkt dit eerste plan slechts een vooraf bedachte afleidingsmanoeuvre, en is het de bedoeling dat de Foundation op Terminus een nieuw machtscentrum wordt (en op termijn de nieuwe Empire). Aanvankelijk wordt dit bereikt door het hoge technologische kennis- en ervaringsniveau in te zetten als een vorm van religie, die wordt geleid vanaf Terminus.
Macht in de vorm van slim handelen met zo weinig mogelijk geweld is daarmee de tweede laag van het plan. Echter, al snel komt een ándere vorm van macht in beeld, namelijk die van het mentalisme; het kunnen beïnvloeden van iemands hersenfuncties. Binnen de Foundation serie speelt dit een zeer prominente rol.
Het besef groeit dat de Foundation op Terminus wordt beïnvloed en gestuurd door een ándere, een Second Foundation. Deze Second Foundation hult zich - bewust - in mysteries. Het idee hierachter is dat de wetenschap van de Psychohistory alleen kan werken als mensen er zich niet van bewust zijn. Psychohistory gaat over het gedrag van de grote massa, op het moment dat mensen zich bewust zijn van psychohistory zouden ze er tegenin kunnen gaan. Individuele acties vallen buiten het bereik van het wiskundige model.
De mensen van de Second Foundation zijn de meesters van de menselijke geest. De First Foundation is meester van de technische wetenschap. Uit het verhaal wordt duidelijk dat de Second Foundation bóven de First Foundation staat; al is de First Foundation het enige dat voor de grote massa zichtbaar is. Hiermee is de Second Foundation de derde laag.
In de twee sequels die later verschenen wordt de planeet Gaia geïntroduceerd. Deze planeet opereert als een enkel, samengesteld wezen. Ieder mens of dier dat leeft op Gaia deelt dezelfde persoonlijkheid. Daarbij is de planeet als geheel sterk mentalistisch. In de eerste sequel is Gaia in staat om een man van de Second Foundation te beïnvloeden, en toont het daarmee weer boven de Second Foundation te staan. Het principe van mentalisme van de Second Foundation en Gaia is hetzelfde, maar de intensiteit verschilt.
Tenslotte, in de tweede sequel, komt de robot R.(obot) Daneel Olivaw naar voren. Uiteindelijk blijkt hij achter alles te staan, zowel de Foundations en Gaia. Zijn mentalisme is het sterkst, en tegelijkertijd is hij fysiek verzwakt. Daneel is de hoogste laag.
Daneel wordt ontmoet op het moment dat de vraag moet worden beantwoord of het principe van Gaia kan worden uitgebreid naar het hele universum (Gaia wordt Galaxia), zodat de hele mensheid in feite één persoon wordt, met één gedachte en één gevoel. Hierdoor zullen oorlogen uitdoven, en daarbij zal de mensheid beter voorbereid zijn wanneer er van buiten het bekende universum andere wezens binnentreden. De hoofdpersoon van dit verhaal zoekt koortsachtig naar een antwoord op de vraag of dat de juiste weg is, en haast met enige tegenzin en blijvende twijfel gaat hij uiteindelijk akkoord. Het grote bezwaar is namelijk dat deze oplossing ten koste gaat van de individualiteit.
Opmerkelijk afwezig in de drie originele Foundation boeken zijn de robots. In de twee sequels wordt er vaker aan robots gerefereerd, maar in de twee prequels die later verschenen spelen robots een belangrijkere rol, hoewel altijd in het verborgene - net als Daneel aan het eind van het verhaal. Het waarom van deze voorkeur om op de achtergrond te blijven wordt in de Foundationboeken niet echt uit de doeken gedaan. Er zijn hints dat de robots zelf tot de conclusie zijn gekomen dat dit beter is, op basis van hun geprogrammeerde wetten.
Godsdienst
Religie is opvallend afwezig in de Foundation boeken, op één moment na waarin het juist een nadrukkelijke hoofdrol krijgt. Dat is in het eerste boek (zonder de prequels mee te rekenen). Om ervoor te zorgen dat de gemeenschap op de planeet Terminus grip houdt op de technologische ontwikkeling van de buurplaneten, verspreiden de technici van Terminus hun kennis alsof het een godsdienst betreft, en alsof de techniek zelf magisch is. Er worden missionarissen ingezet om het 'evangelie' van de technologische vooruitgang ook aan andere planeten bekend te maken, en er zijn priesters die tussen de techniek en het gewone volk in staan.
Religie wordt hiermee positief geduid, omdat het een bruikbaar gereedschap is om een bepaald doel te halen. Religie als doel op zichzelf bestaat niet, er is ook geen objectieve God. En hoewel het positief wordt geduid, gebruiken de technici van Terminus het ook bewust op een leugenachtige manier om te bereiken wat ze willen. Het beeld blijft achter van religie als zoethoudertje voor het domme volk, terwijl de mensen áchter die religie heel goed weten waar ze mee bezig zijn. Hoe meer je van de religie weet, hoe minder je erin gelooft.
De échte godsdienst in de Foundation boeken is het humanisme. De mens speelt de centrale rol, en de kernvraag van de boeken gaat over het behoud van het menselijke ras in een rap veranderende tijd. Dieren spelen nauwelijks een rol, en zoals al gezegd staan zelfs de robots op de achtergrond ter meerdere glorie van de mens. Het is de mens en zijn technieken, zijn uitvindingen, die in het licht staat.
Die technieken zelf krijgen ook religieuze trekjes. Het is niet moeilijk om Hari Seldon, de persoon die doormiddel van de psychoanalysis de ondergang aankondigt van het rijk, als profeet te zien. De psychoanalysis zelf is dan de profetie. Een zeer accurate profetie, want op verschillende momenten (bij een zogenaamde Seldon-crisis) verschijnt een vooraf opgenomen holografische projectie van Seldon om duiding te geven. Niet alleen weet Hari Seldon te voorspellen wat er zal gebeuren, hij weet ook te voorspellen wanneer. De ideale profeet; een profeet waar overigens op een aantal momenten niet eens naar wordt geluisterd.
Toch moet het woord 'voorspellen' hier wel goed worden begrepen. Immers, de psychoanalysis is een wiskundige wetenschap. En daarmee zijn de voorspellingen berekende voorspellingen, met een vooraf bekende zekerheid uit de kansrekening. Zonder wiskunde zou er geen psychoanalysis mogelijk zijn. Hiermee zouden we kunnen stellen dat de wiskunde in de Foundationboeken de taal is van de religie van het humanisme.
Robots
Met de robots is iets bijzonders aan de hand. Het is duidelijk dat ze de mens veruit de baas zijn, ze hebben vaardigheden die mensen - individueel - nooit zullen hebben; al was het alleen maar hun lange levensduur. In meer of mindere mate hebben ze iets goddelijks.
De robot in Asimovs Foundation zal er alles aan doen om zo menselijk mogelijk te lijken. In alle gevallen blijft het enige tijd ambivalent of een persoon mens of robot is, en bij Bliss van de planeet Gaia lijken eigenschappen van robot en mens haast in elkaar over te lopen - alsof het er in feite niet veel toe doet, of iemand mens of robot is.
Hoe wij tegenwoordig denken over (mensachtige) robots komt rechtstreeks voort uit het werk van Asimov. Hij staat bekend om de drie wetten van de robotica:
- Een robot mag geen mens letsel toebrengen, of door nalatigheid dit laten gebeuren
- Een robot moet bevelen opvolgen van mensen, zolang wet 1 gerespecteerd wordt
- Een robot moet zichzelf beschermen zolang wet 1 en 2 gerespecteerd worden
Deze drie wetten maken robots uitermate prettig in de omgang en zeer veilig voor de mens; prettiger in feite dan andere mensen en zeker ook veiliger.
Een robot die volledig voldoet aan de drie wetten is daarmee een product van mensen die zelf die wetten niet gehoorzamen; en hiermee heeft de mens een product neergezet dat in de praktijk beter gedrag toont dan hijzelf.
Het concept zonde komt in de Foundationreeks niet voor. Maar het is duidelijk dat de ondeugden van de mens niet of nauwelijks bij robots voorkomen; dit zou ook moeilijk kunnen met de drie roboticawetten. De robot staat ten alle tijde de mens ten dienste, kent geen afgunst, en is niet eens in staat om de mens kwaad te doen. Ook in moreel opzicht is de robot superieur aan de mens.
Daneel - de meest geavanceerde robot in de Foundation boeken - komt hiermee het dichtst bij goddelijkheid. Hij overziet het complete universum, leeft al tientallen eeuwen, heeft verregaande (vooral mentale) kwaliteiten. Je zou kunnen stellen dat binnen de Foundationreeks Daneel almachtig is, al is dat misschien niet helemaal correct. Hij is in ieder geval de machtigste; in staat om complete planeten naar zijn wil in te richten en mensen naar believen te beïnvloeden. Hij kan, als dat zo uitkomt, de rol van eerste minister Demerzel aannemen; of van een obscuur type als Chetter Hummin.
Echter, één ding is heel duidelijk, hij is een product van mensenhanden. En hij heeft de drie wetten te gehoorzamen - hiermee staat het allerbeste, het allermachtigste van het universum uiteindelijk ten dienste van de mens. Dit allerbeste zal zich - als het moet - opofferen voor het mensdom.
Er liggen parallellen met Jezus Christus, maar Asimov laat zijn 'Christus' puur voortkomen uit het menselijk vernuft. Jezus, aan de andere kant, komt fundamenteel van buiten de mens. Hij heeft het menselijke aangenomen. Waar Asimov de mens iets goddelijks laat maken, laat de Bijbel God de mens maken, maakt God Zichzelf menselijk.
Hoewel Asimov hiermee de mens op een absolute manier centraal stelt, brengt de robot wel een spannende vraag met zich mee. Die spannende is: heeft de mens zichzelf niet uit de markt geprijsd, door een robot te maken die in werkelijk álle opzichten beter is dan de mens? In de Foundationreeks kennen robots wél talloze voordelen en unieke kwaliteiten, maar geen enkel nadeel.
Zoals eerder opgemerkt is het mogelijk dat de robots zélf ook tot die conclusie zijn gekomen; en vervolgens niet de voor de hand liggende conclusie hebben getrokken dat de mensen daarom verdwijnen moeten en mogen, dit zou immers in strijd zijn met de drie wetten. Wat er juist gebeurt is dat de robots op de achtergrond gaan staan.
Complicerend is de nulde roboticawet, die de hele mensheid stelt boven het individu. Met andere woorden, het belang van de de ene mens mag niet ten koste gaan aan die van de mensheid. Dit dwingt Daneel er toe om een oplossing te vinden voor de dreigingen van het hele heelal-brede rijk, zowel de interne bedreigingen als de mogelijk later komende externe bedreigingen. Die oplossing zal hoe dan ook verstrekkend zijn.
Hoewel Daneel dus op de achtergrond werkt, is het resultaat van zijn werk wel iets wat iedereen aangaat en zal aangaan, zeker als dit uiteindelijk betekent dat de individuele vrijheid wordt ingewisseld voor het principe van Gaia in de ontwikkeling van Galaxia.
Vanuit christelijk perspectief zien we in Asimovs Foundation enerzijds een overschatting van de mens, namelijk, dat hij in staat zou zijn tot het creeëren van een volmaakt wezen als de robot. Volmaakt in de zin dat de robot gebonden is aan goede wetten en die niet kan overtreden. Anderzijds is er ook een onderschatting van de mens. Zonder hulpmiddelen zoals de robots kan de mens niet overleven, hij leeft maar kort en is zeer kwetsbaar - en bovendien niet betrouwbaar. De mens kan alleen overleven als hij radicaal wordt aangepast en kernwaarden kwijtraakt.
Er zit dus iets paradoxaals in de relatie tussen Asimovs mens en de robot. De robot is een product van menselijk vernuft, maar dat product zal uiteindelijk hem gaan overheersen vanwege de wetten die de mens hem zelf heeft meegegeven; en zelfs al is er veel aversie tegen humanoïde robots in het andere oeuvre van Asimov. Die aversie zorgt ervoor dat de robots (noodgedwongen) op de achtergrond verdwijnen. Maar er is uiteindelijk slechts één robot op de achtergrond nodig om de hele mensheid radicaal om te vormen.
Galaxia
De nulde wet brengt Daneel er dus toe om Galaxia op te richten. Deze nulde wet heeft het ultieme belang van de mensheid als geheel op het oog, datgene wat de toekomst van de mensheid het beste veiligstelt. Galaxia is hierbij de diepste verwezenlijking van het begrip eenheid. Het idee is dat de mensheid bedreigd wordt door interne verdeeldheid, en wanneer deze verdeeldheid verdwijnt, zal de mensheid sterker worden en in staat zijn om externe bedreigingen beter te kunnen weerstaan.
We hebben al gezien dat er een aantal lagen zitten in de Foundation, waarbij in elke laag een poging wordt gedaan om deze centrale veiligheidsvraag op te lossen. Het blijkt steeds onbevredigend.
Wanneer de First Foundation probeert om het universum te beheersen via allerlei verschillende machtsmiddelen en gebruik van techniek, blijkt dat het resultaat steeds dichter bij dat van de oorspronkelijke Empire komt. Dat dit niet gebeurt is dan weer te danken aan de verborgen Second Foundation, die echter evengoed macht uitoefent op anderen (namelijk, de First Foundation). Dit staat haaks op het principe van eenheid, want zelfs wanneer de Second Foundation die invloed louter uit pure motieven uitoefent, is er toch geen sprake van werkelijke eenheid wanneer het ene deel van de mensheid invloed en macht heeft over een ander deel.
Gaia, als experiment van Daneel, staat aanvankelijk helemaal los van de rest van het universum. Zelfs zó, dat de hele planeet verborgen is en niet op kaarten voorkomt. Gaia past niet binnen de gangbare machtsstructuren. Zodra de First en Second Foundation in Gaia's buurt komen, moet er dan ook een beslissing vallen. Wat verdwijnt, en wat blijft? Welk principe is het meest vruchtbaar voor de mensheid?
Datgene waar Daneel al lang op heeft aangestuurd, wordt werkelijkheid. De mens kiest voor het principe van Gaia voor heel de mensheid. Hoewel de mens (vertegenwoordigd door Trevize) hier vrijwillig voor kiest, is de directe en indirecte beïnvloeding van Daneel zó groot dat op die vrijwilligheid wel wat valt af te dingen. Zien we echter de robot Daneel als product van mensen, dan is de beslissing uiteindelijk tóch iets wat puur bij de mens vandaan komt; dan heeft de mens gewoon een hulpmiddel nodig gehad om tot de juiste beslissing te komen.
Is het ook werkelijk de juiste beslissing? En is de mens eigenlijk nog wel mens in het Galaxia van Daneel? Interessant genoeg blijven deze vragen open staan in de Foundationreeks. Er blijft bij het einde van de reeks het knagende gevoel dat er tóch iets niet klopt, ook al zijn alle tegenwerpingen beantwoord.
Galaxia en Christus
Net zoals de robot van Asimov eigenlijk een weergave is van de perfecte mens, zo is Galaxia Asimovs idee van de perfecte mensheid: een enkel organisme, waarvan de individuele leden niet langer meer met elkaar in strijd zijn maar eendrachtig hetzelfde doel nastreven, namelijk het belang van dit enkele organisme.
De apostel Paulus schrijft aan de gemeente van Korinthe over het lichaam van Christus, dat vele leden heeft en toch één lichaam blijft. Elk lid heeft zijn of haar eigen gaven, zoals het oog en de hand van elkaar verschillen, maar elk lid draagt bij aan hetzelfde lichaam. Er is een gedeeld doel, namelijk, het Koninkrijk van God.
Tussen Asimovs Galaxia en Paulus' beschrijving van het lichaam van Christus zijn opmerkelijke overeenkomsten en verschillen. De grote overeenkomst zit in het organische beeld van het lichaam. Paulus beschrijft de samenhang van de christelijke gemeente op een heel natuurlijke manier, het gedrag van een christen hoort als het goed is heel logisch en ongedwongen te zijn. Net zoals een hand als vanzelf beweegt wanneer er iets opgepakt moet worden, zo hoort een christen ook als vanzelf te doen wat goed is voor het lichaam van Christus.
De grens aan deze vanzelfsheid is echter gelijk het grote verschil met Asimovs Galaxia. Want een automatisme is het zeker niet in de brief van Paulus aan Korinthe. Als het wél een automatisme was, had hij het niet als opdracht hoeven te schrijven. Blijkbaar hebben de gemeenteleden in Korinthe een aansporing nodig om dit gewenste gedrag te vertonen. Dit betekent ook dat de Korinthiërs vrij waren. Het was niet vanzelfsprekend dat ze zich gedroegen als één lichaam, dat was afhankelijk van het gedrag van ieder individu. Wat Paulus doet, is de Korinthiërs de weg wijzen, maar hij kan het bewandelen van die weg niet afdwingen.
Dat afdwingen is precies wat wel gebeurt door de Second Foundation, Gaia en achter dat alles Daneel. Wanneer het beter wordt geacht voor de mensheid, krijgen individuen in de Foundationboeken op strategische momenten een mentaal duwtje in de goede richting zodat ze de gewenste keuze maken. Zonder dat ze bewust zijn van het feit dát ze dat duwtje hebben gehad.
En de Heilige Geest dan? Die, zoals in Johannes 16 staat, in al de waarheid leidt? Is dat niet een vorm van beïnvloeding?
Allereerst, dat God ingrijpt in mensenlevens en dat soms ook doet zonder dat mensen het herkennen als Gods hand, blijkt onder andere uit het leven van de Farao ten tijde van de uittocht uit Egypte. Farao verhardde zijn hart, en had daarbij niet door dat het God was Die dat liet gebeuren. We moeten dit echter niet verabsoluteren, want juist met het verhaal van de Farao in het achterhoofd is het des te opmerkelijker dat God gewoonlijk heel anders handelt. En ook van de Heilige Geest lezen we dat Hij de wereld zal overtuigen. Niet mentaal zó bewerken dat mensen vanzelf het goede doen, maar overtuigen - blijkbaar met argumenten; mensen worden aan het denken gezet. Ze komen tot zichzelf, zoals de verloren zoon bij de varkenstrog.
Bovendien vindt de beïnvloeding in de Foundationreeks plaats door mensen, of door mensen geproduceerde robots. De Heilige Geest daarentegen staat op een heel ander niveau dan de mens. En zelfs de Heilige Geest werkt doorgaans niet dwingend, Hij respecteert het door Hemzelf geschapen menselijke verstand. Vergeleken daarmee ontkom je niet aan de indruk dat de Second Foundation de mensen van de First Foundation bijna als een soort slaven inzet.
Dwang versus vrijheid is dus een verschil tussen wat Paulus schrijft over het lichaam van Christus, en het Galaxia van Asimov. Een ander verschil is het doel van Galaxia tegenover dat van de gemeente als Christus' lichaam. Het doel van Galaxia is het behoud van het menselijk ras, het doel van Christus' lichaam is de mensen weer op de plaats brengen waar ze oorspronkelijk stonden, vóór de zonde zijn intrede deed.
Het is daarbij interessant om op te merken dat Galaxia, als middel tot behoud van het mensdom, alleen kan worden opgericht door een typisch menselijke eigenschap weg te nemen: de individuele vrijheid. Men kan zich afvragen of er in Galaxia nog wel sprake is van werkelijke mensen, of een soort vleesgeworden robots. In Galaxia zijn de mensen hun eigen maaksel gelijk geworden.
Paulus wijst de Korinthiërs een andere weg. Door verbonden te zijn met het Hoofd Christus, en met alle gelovigen één lichaam te vormen, komt de mens tot zijn oorspronkelijke doel. Sterker nog, de mens zal dichter bij God komen dan ooit tevoren - de mens wordt Gods kind. De mens gaat niet lijken op zijn eigen maaksel, maar op zijn eigen Maker.
Concluderend kunnen we zeggen dat het model van Galaxia inderdaad lijkt op dat van het lichaam van Christus, in de zin dat in beide gevallen de een als vanzelfsprekend werkende eenheid wordt benadrukt. Alleen is de manier waarop deze vanzelfsprekend werkende eenheid wordt bereikt zó verschillend dat er uiteindelijk een tegenovergesteld resultaat wordt bereikt. Asimovs Galaxia betekent de ondergang van het mensdom, iets wat het juist probeert te voorkomen. Mensen verenigd in het lichaam van Christus betekent tegelijk de terugkeer naar het oorspronkelijke doel van de mensheid als de voltooiing van dat doel.
Daarmee moeten we Galaxia als richtinggevende utopie van de hand wijzen, hoe mooi het idee van volkomen eenheid ook is. Temeer omdat we een veel beter alternatief hebben.
