maandag 13 februari 2023

De ziel van Rome sterft

De vrouw versus het beest

Het Bijbelboek Openbaring geeft ons een beeld van hoe er door de vroege christenen tegen het Romeinse rijk aan werd gekeken. Dat beeld is bepaald niet positief. Het Romeinse rijk en de keizers worden weergegeven als een gruwelijke beest, zoals bijvoorbeeld in hoofdstuk 13. In hoofdstuk 17 komt hetzelfde beest weer terug, maar nu met een medespeelster. Ze wordt Babel genoemd (Op. 17:5), maar vanwege de verbinding tussen de bergen waarop ze zit en de koppen van het beest (17:9) weten we dat ze in feite Rome verbeeldt.

De vrouw zit op het beest (17:3), en is er dus innig mee verbonden. Zowel de vrouw als het beest lijken dezelfde realiteit te vertegenwoordigen. Maar dan komt er aan het slot van hoofdstuk 17 een onverwachte wending:

Op. 17:16 De tien hoorns die je zag en het beest zelf zullen een afschuw krijgen van de hoer en ze zullen haar te gronde richten. Ze zullen haar uitkleden, haar vlees eten en haar in brand steken.

Als beest en hoer beiden het Romeinse rijk vertegenwoordigen, hoe kan het beest dan een afschuw krijgen van de vrouw? Wie is die vrouw, en wat onderscheidt haar van het beest?

Ze is een vrouw

...to compare the enemy to a woman is a means of ridiculing and denigrating him... schrijft Caroline Vander Stichele in “Re-membering the whore”. En de vrouw in Openbaringen 17 is niet zomaar een vrouw; het is ἡ μήτηρ τῶν πορνῶν, de moeder der hoeren; en dronken van het bloed van de heiligen bovendien (17:6). Voor Vander Stichele leidt zo spreken tot een verkeerd beeld van vrouwen in de prostitutie en ze concludeert: ...I resist the violence done to the whore.

Gebruikte Johannes juist een vrouw om te denigreren? Om daar achter te komen moeten we niet allereerst kijken naar de positie van prostituees in de Romeinse cultuur. Want de taal van Openbaring is als geen ander boek van het Nieuwe Testament die van de Hebreeuwse Bijbel; en er is geen goede reden om aan te nemen dat Johannes dit beeld van de vrouw ergens anders vandaan zou hebben.

De vrouw in het Oude Testament

In de Oud-Testamentische theologie komt de mens voort uit Gods schepping; meer specifiek lezen we in Genesis 1:27 dat God de mens schiep naar Zijn evenbeeld, en de mens mannelijk en vrouwelijk schiep. Omdat Gods beeld blijkbaar weerspiegeld wordt in de man-vrouw relatie (zoals kardinaal Eijk ook betoogt in zijn recente werk over het huwelijk) luistert de zuiverheid van deze relatie nauw in de Bijbel. In de Oud-Testamentische tijd ligt de verantwoordelijkheid voor die zuiverheid in de praktijk vooral bij de vrouw (Jezus zal hier later verandering in brengen door het begerig naar vrouwen kijken als overspel te bestempelen). 

Oud-Testamentische profeten gebruiken de vrouw regelmatig als beeld voor een volk of een stad, zonder dat dit op zichzelf een negatieve connotatie heeft. Dat zou ook niet passen bij positieve profetieën over de „Vrouwe Sion”. De reden dat de profeten de vrouw als beeld gebruiken is omdat ze hiermee de relatie beschrijven tussen het volk en יהוה; wat de vrouw doet is een graadmeter van de kwaliteit van deze relatie: als het volk zich afkeert van יהוה wordt dit beschreven in termen van hoererij. Van dat laatste vinden we een nietsverhullende beschrijving in Ezechiël 23. Uiterst expliciet wordt daar Jeruzalem beschreven, die zich verkoopt aan de Babyloniërs. Uiteindelijk loopt het slecht met Jeruzalem af. יהוה zegt wat diezelfde Babyloniërs gaan doen:

Ezech. 23:25 ... zij zullen zich woedend op je storten en je neus en je oren afsnijden, en wat er van je over is valt ten prooi aan het zwaard...

יהוה Nu wordt niet alleen Israël of Juda bij een vrouw vergeleken; in Nahum 3 noemt bij monde van de profeet Nineve eveneens een זונה, hoer, en vanuit de grondtekst zie ik onvoldoende bewijs voor de gedachte van Vander Stichele dat het bij de heidenvolken om fornication zou gaan en niet om adultery. Ze heeft gelijk dat Nineve op een grotere afstand van יהוה staat dan Israël, maar tegelijkertijd wordt haar gedrag op een vergelijkbare manier beschreven. De relatie tussen Ninevé en יהוה is zwakker, maar het feit dat ze een hoer wordt genoemd bevestigt juist dat יהוה blijkbaar van haar als vrouw een andere houding verwacht; en het verhaal van Jona onderstreept dat Israëls God Zich het lot van een (niet-Israëlische) stad als Ninevé aantrekt.

Roma

Met deze gedachten uit de Hebreeuwse Bijbel in het achterhoofd keren we terug naar de vrouw uit Openbaringen 17. De omschrijving van hoe het beest zich tegen haar keert in Op. 17:16 lijkt erg op wat er staat in Ezechiël 23:25. De parallel die dan kan worden getrokken is dat de vrouw uit Op. 17 zich op een vergelijkbare manier heeft overgeleverd aan het beest als Jeruzalem zich overleverde aan de volkeren om haar heen. De vrouw moet dus niet al te zeer worden vereenzelvigd met het beest, ze is een zelfstandig opererende entiteit. Hier kan het verband helpen dat sommige wetenschappers leggen tussen de vrouw en de godin Roma: Roma is de eigen, tijd-overstijgende persoonlijkheid, de ziel van Rome; Openbaring 17 toont ons een Roma die zich heeft verkocht aan het beest, de militaire en economische macht van de keizers. En daarmee heeft Roma de verkeerde vrienden gekozen. Vrienden die door misbruik van haar te maken haar uiteindelijk te gronde richten. Dit maakt de vrouw uit Openbaring 17 ondanks al haar slechte daden ook een tragische figuur; ze is dader en tegelijk slachtoffer.

Het Godsoordeel

De vraag is wat het betekent als Vrouwe Roma gedood wordt. Het betekent niet dat het Romeinse rijk ten einde komt - want dit rijk wordt uitgebeeld door het beest, en dat leeft nog. Het is de generatie-overstijgende ziel van Rome die sterft, de essentie van Rome. Het komt zogezegd nooit meer goed met Rome.

Op grond van Op. 17:17 zouden we kunnen concluderen dat dit precies is wat God wil. De hoer is slecht en God laat haar dus op een gruwelijke manier ombrengen. Maar op basis van wat we tegen zijn gekomen in het Oude Testament is dat te kort door de bocht. Dat Rome hier als vrouw wordt verbeeld, wijst tegelijk naar God als haar wettige echtgenoot. Dat ze God heeft verruild voor het beest leidt tot haar verdiende ondergang; er is echter geen reden om aan te nemen dat God heel anders tegen Rome aankeek als יהוה aankeek tegen Ninevé, waarvan is opgeschreven

Jona 4:11 zou Ik dan geen verdriet hebben om Nineve, die grote stad, waar meer dan honderdtwintigduizend mensen wonen (...)?

Conclusies

De vrouw uit Op. 17 beeldt het wezen van de stad Rome uit, gesteld met maar tegelijk tegenover de in en over haar regerende heersers (het beest). Met het beeld van de vrouw impliceert Johannes dat God een zeker relationeel recht op de stad heeft, en daarom is dit beeld op zichzelf juist niet ridiculiserend bedoeld. Dat de vrouw een hoer is onderstreept wél dat er een breuk is in haar relatie met God.


Bibliografie

Aune, David E. 1998. Revelation 7-22. Deel 52c. Word biblical commentary. Nashville, Tennessee: Thomas Nelson.

Beale, G.K. 2015. Revelation: A Shorter Commentary. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.

Beale, G.K., en M. McDonough. 2007. „Revelation”. In Commentary on the New Testament use of the Old Testament, red. door G.K. Beale en D.A. Carson, 1081–1161. Grand Rapids, Michigan: Baker Academic.

Eijk, W.J. 2022. De Band van de Liefde. Utrecht: KokBoekencentrum.

Glancy, J.A., en S.D. Moore. 2011. „How Typical a Roman Prostitute Is Revelation’s’ Great Whore’?” Journal of Biblical Literature 130, no. 3:551–569.

Mounce, Robert H. 1998. The Book of Revelation. New International Commentary on the New Testament. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.

Stichele, Caroline vander. 2009. „Re-membering the Whore: The Fate of Babylon according to Revelation 17.16”. In A Feminist Companion to the Apocalypse of John, red. door Amy-Jill Levine en Maria Mayo Robbins, 106–120. Feminist Companion to the New Testament and Early Christian Writings 13. London: T&T Clark.


woensdag 30 november 2022

Het offer van Job

Eind goed, al goed

Het boek Job blijft onze aandacht vragen, schrijft Van de Beek (Van de Beek 1992, 7). Want het boek gaat over het lijden. En lijden is er meer dan we kunnen verwerken.

De idyllische tekening van Job in de eerste vijf verzen van Job 1 laat daar nog weinig van zien. Maar juist déze vrome Job zal alles verliezen en een hels lijden moeten ondergaan, met onbegrip van zijn vrienden op de koop toe.

Aan het einde van het boek Job, wanneer er eindeloos is gesproken over het waarom van Jobs lijden; en de conclusie lijkt te zijn - na Gods antwoord aan Job - dat God eenvoudigweg onderwerping aan Zijn gezag vraagt (Epping en Nelis 1968, 39), lezen we,

Job 42:10 Nadat Job voor zijn vrienden had gebeden, bracht de HEER een keer in het lot van Job en Hij gaf hem het dubbele van wat hij eerder bezat. (Bijbelcitaten uit de NBV21).

Een soort happy ending dus, zoals Van de Beek cynisch opmerkt (Van de Beek 1992, 82); maar het is tegelijkertijd veelzeggend dat het verhaal van Job pas kan worden afgesloten ná dit herstel; Job 42:10 ev. is daarmee niet decoratief, maar draagt evengoed als het voorgaande een theologische betekenis - zoals Clines zegt: A lot hangs upon this epilogue to the Book of Job (Clines 2011, 1230). Het is voor de auteur pas goed als we weer bij de situatie zijn van die allereerste vijf verzen.

God geeft Job alles dubbel terug. In Exodus 22:4 staat dat een dief de gestolen goederen die bij hem worden aangetroffen, dubbel moet vergoeden - impliciet wordt hier dus gesteld dat Job onrecht is aangedaan. Clines merkt op dat de verdubbeling ook zónder verband met Exodus 22 al suggereert dat er onrecht in het spel is (Clines 2011, 1237).

Jobs kinderen zijn daarbij een bijzonder geval. Job hád zeven zonen en drie dochters, en krijgt zeven zonen en drie dochters terug - niet dubbel. En waarom wordt er niet over het onrecht gesproken dat zijn eerste kinderen is aangedaan? Waar Job nog ternauwernood in leven bleef en zijn beklag kon doen, kregen zij daar niet eens meer de kans voor. Komt het in Job 42 dus allemaal wel goed?

Mijn stelling is echter dat het raadsel van Jobs kinderen kan worden verklaard aan de hand van Jobs offer in Job 1:5, en dat hier een glimp zichtbaar wordt van het geloof in het eeuwige leven. Om dit te onderbouwen, toon ik aan dat

  1. Jobs rechtvaardigheid vaststaat
  2. Jobs rechtvaardigheid afstraalde op de kinderen door zijn offer in Job 1:5 
  3. Het herstel in hoofdstuk 42 suggereert dat zijn eerdere kinderen er nog zijn

Jobs rechtvaardigheid

De auteur van het boek Job doet direct vanaf het begin veel moeite om de smetteloze reputatie van Job te benadrukken:

Job 1:1 In het land Us woonde een man die Job heette. Hij was rechtschapen en onberispelijk, hij had ontzag voor God en meed het kwaad.

Hoe ver deze onberispelijkheid ging, staat in vers 5:

Job 1:5 Wanneer zo’n feest voorbij was, liet Job zijn kinderen bij zich komen voor een reinigingsritueel. Hij stond dan ’s ochtends vroeg op om voor elk van hen een offer te brengen, want hij dacht bij zichzelf: Misschien hebben mijn kinderen wel gezondigd en God in hun hart vervloekt. Job deed dit telkens weer.

Job bekommert zich dus niet alleen om zichzelf, hij trekt zich ook de mogelijke zonden van zijn kinderen aan, en voor het geval dát „ze God hebben vervloekt” is het eerste wat hij doet als hij wakker wordt, een offer brengen. Een offer uit voorzorg kan als overdreven overkomen, maar dat is precies wat de auteur wil overbrengen (Clines 1989, 9): er is in het leven van Job niet het minste aan te treffen dat hem zou kunnen aanklagen.

De rechtvaardigheid van de kinderen

Dat Job rechtvaardig was, zegt niet automatisch iets over zijn kinderen. Bildad stelt dan ook:

Job 8:4 Als je kinderen tegen Hem gezondigd hebben, gingen zij te gronde aan wat zij zelf misdeden.

Maar wat kunnen we over hun rechtvaardigheid zeggen als het enige wat over de kinderen vermeld wordt, het feit is dat ze blijkbaar levensgenieters waren? Schoten ze daarin misschien teveel door? Had Bildad gelijk?

Opnieuw is het offer van Job in Job 1:5 hier cruciaal. Want zelfs al zouden de kinderen
gezondigd hebben, dan had het offer van Job daarvoor verzoening gedaan. Dat deze gedachtegang niet te vergezocht is, bewijst Job 42:7-9 waar Job moet offeren voor zijn vrienden. Als een offer van Job blijkbaar genoeg is om zijn vrienden te redden, dan is het zeker ook genoeg voor zijn kinderen, want in tegenstelling tot het offer voor zijn kinderen, was er voor het offer dat Job voor zijn vrienden moest brengen een duidelijke aanleiding:

Job 42:7 Nadat de HEER tot Job had gesproken, richtte Hij zich tot Elifaz uit Teman: Ik ben in woede ontstoken tegen jou en je twee vrienden, omdat jullie niet juist over Mij hebben gesproken, zoals mijn dienaar Job.

Dat zowel aan het begin als aan het eind van het boek door Job wordt geofferd, kan gezien worden als een vorm van parallellisme. En ook dat onderstreept het feit dat de waarde van Jobs offer voor zijn kinderen in de ogen van de auteur buiten discussie staat.

Jobs gezin hersteld

Ondanks dit alles zoekt men tevergeefs naar de kinderen van Job in het laatste hoofdstuk. Sommige verklaarders lezen in שׁבענה een dualisvorm van שׁבע - zeven (Holladay 1988, 359), maar dit is onzeker - niet alle manuscripten hebben deze afwijkende vorm (Epping en Nelis 1968, 184), en de LXX vertaalt met ἑπτὰ ook in enkelvoud. Om over de drie dochters nog maar te zwijgen.

Mét Van de Beek (Van de Beek 1992, 95) stel ik de vraag: kan het verlies van een kind eigenlijk wel worden gecompenseerd door de geboorte van een ander kind, zoals dat met de veestapel gebeurde? En hoe wordt het onrecht aan de kinderen zélf vergoed? Hoe wordt recht gedaan aan Jobs offer in Job 1:5?

Deze vraag lijkt onmogelijk op een bevredigende manier beantwoord te kunnen worden, want de dood kan niet worden teruggedraaid. Maar de nadruk die de auteur van Job heeft gelegd op de smetteloosheid van Job en zijn kinderen vereist dat het onrecht hen aangedaan wordt vergoed; de auteur laat God eigenlijk geen ruimte. Het zou de eer van God te na zijn als Hij wél aan de dieren dacht, maar niet aan de kinderen.
Paradoxaal genoeg ligt het antwoord juist verborgen in die zeven ontbrekende zonen en die drie ontbrekende dochters van Job 42:13. De paradox is dat ze hier mogen ontbreken, omdat ze er in de ogen van God blijkbaar nog steeds zijn. Daarom hoeven er slechts zeven en drie bij om het totaal te verdubbelen.

Met dit impliciete, zwijgende „zijn” van Jobs kinderen bij God hebben we een glimp van iets als „leven na de dood”. Een leven dat dan gegrond is op het offer uit Job 1:5.

Een bekende Jood uit het begin van onze jaartelling zou later zeggen: 

Matteüs 22:32 ...Hij is geen God van doden, maar van levenden.



Referenties

Clines, David J. A. 1989. Job 1-20. Word Biblical Commentary 17. Word biblical commentary. Dallas, Texas: Word Books.
– . 2011. Job 38-42. Word Biblical Commentary 18b. Word biblical commentary. Nashville, Tennessee: Thomas Nelson.
Epping, C., en J.T. Nelis. 1968. Job. Roermond: J.J. Romen & zonen.
Holladay, William Lee. 1988. A Concise Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament : Based Upon the Lexical Work of Ludwig Koehler and Walter Baumgartner. Leiden: Brill.
Van de Beek, A. 1992. Rechtvaardiger dan God. Nijkerk: Callenbach.


zaterdag 29 oktober 2022

Handicap en identiteit

Op 7 juni 2014 sprak Tijs van den Brink met Lucille Werner in het programma Adieu God?. Het ging onder andere over de genezingswonderen van Jezus, en over de positie van gehandicapten in de Bijbel. Lucille was heel beslist toen Tijs haar vroeg of ze zélf genezen had willen worden als ze in de tijd van Jezus’ omwandeling had geleefd. Nee, antwoordde ze, want juist door mijn handicap heb ik mijn kracht ontdekt.


Niet goed genoeg


Wat is een handicap eigenlijk? En - misschien klinkt die vraag vreemd - waarom genas Jezus eigenlijk mensen met een handicap?


Om met het eerste te beginnen, is een IQ van onder de 90 ook een handicap? Een lastig karakter? Een introverte persoonlijkheid? Waar ligt de grens tussen wie je bent als persoon en je handicap?


Voor Lucille gold dat haar beperking haar zó had gevormd dat ze er niet meer zonder zou willen leven. Het hóórde bij haar, het bepaalde mede wie ze wás. Genezen zou naar haar gevoel betekenen dat ze een deel van zichzelf zou kwijtraken.


En dan dat tweede, waarom genas Jezus mensen? Zit daar niet impliciet de gedachte achter dat de gehandicapte mens niet is wie hij of zij zou moeten zijn? Dat een blinde pas goed is als die weer kan zien? Zit er ergens niet een bitter kantje aan het idee dat Jezus blinden geneest, namelijk dat de wereld blijkbaar beter af is zónder blinden? Of kreupelen? Doven?


Lijden


Het eerste wat we daarop zouden kunnen antwoorden, is dat de genezingen van Jezus gericht zijn op het wegnemen van lijden. Net zoals dat vandaag de dag gebeurt in de gezondheidszorg. Het feit dat lijden je vormt betekent niet automatisch dat je er niet vanaf zou willen. Hoe gewoon lijden ook is, het was geen onderdeel van Gods oorspronkelijke schepping.


Maar over die schepping van de mens is meer te zeggen.


De mens


God schiep de mens naar Zijn beeld, lezen we in Genesis. De genezingswonderen van Jezus herstellen een deel van dat oorspronkelijke beeld. Dus in zekere zin is de blinde of dove inderdaad niet “goed genoeg”; de handicap is geen onderdeel van de oorspronkelijke schepping - maar een gebrokenheid vanwege de zondeval. Door de handicap is de mens niet meer in staat om het beeld van God volledig uit te dragen.


We hebben het hier nog over de puur lichamelijke kant van de zaak, niet over de zondige natuur van de mens na de val. Maar deze lichamelijke kant is ook van belang. God schiep de mens met ogen, oren, armen en benen - als één van die ontbreekt of niet functioneert, raakt dat het mens-zijn als beelddrager van God.


Tegelijk is dat beeld van God het ankerpunt. De lichamelijke kenmerken van de mens hebben waarde vanwege de band met de Schepper; er is geen waarde lós van deze band. Dat maakt een genezing zonder geloof waarde-loos.


Daar komt nog bij dat in de Bijbel de uiterlijkheden over het algemeen minder worden gewaardeerd dan de innerlijke gesteldheid. Denk aan Samuël die één van Isaï’s zonen moet zalven tot koning. God ziet het hart aan, lezen we.


De lichamelijke genezing is dus op zichzelf goed, maar niet het einddoel. Het is een uiterlijk teken van de goed geschapen mens, maar het goede hart, de goede ziel is de kern.


Het kruis


Jezus genas de zieken en gaf blinden het gezicht. Het koninkrijk van God was dichtbij gekomen: een glimp van de eeuwige zaligheid werd zichtbaar, en zaligheid zonder tranen en verdriet. Zoals we hebben gezien zijn de genezingen van Jezus niet los verkrijgbaar, ze hebben op zichzelf geen waarde. De genezingen zijn zichtbare gelijkenissen van een diepere geestelijke werkelijkheid. En om die geestelijke werkelijkheid hoort het in de eerste plaats te gaan.


Dat beantwoordt ook een andere vraag: waarom genas Jezus zoveel zieken toen Hij op aarde was, en gebeurt dat nu niet meer of veel minder? Als we een lichamelijke genezing niet langer meer zien als iets op zichzelf, maar altijd als verbonden met de geestelijke werkelijkheid, dan krijgt lichamelijke genezing de juiste focus. Het welzijn van de ziel moet voorop staan.


Jezus sprak over het opnemen van ons kruis, om Hem daarmee te volgen. Paulus schrijft aan de Kolossenzen: “… (ik) vervul in mijn vlees de overblijfselen van de verdrukkingen van Christus voor Zijn lichaam…”. Blijkbaar vervulde Paulus’ lijden een bijzondere rol voor de Kerk. En zijn doorn in het vlees toont aan dat het hier niet puur om lijden vanwege vervolgingen gaat.


Lijden en handicaps kunnen dus wel eens beter zijn voor de geestelijke gesteldheid van de individuele christen en de christelijke gemeenschap dan genezing. Dus terwijl de genezingswonderen van Jezus zeker heenwijzen naar de goedheid van de ongevallen schepping, moeten we meer oog krijgen voor het meest essentiële deel van die schepping - de individuele en collectieve mensenziel.


Identiteit


We komen terug bij het interview met Lucille Werner. Juist door mijn handicap heb ik mijn kracht ontdekt, zei ze. Mijns inziens staat dat dichter bij het christelijke leven dan de eenzijdige focus op het lichamelijke van sommige genezingsbedieningen. Juist in deze gebroken wereld kan een handicap, of lijden in het algemeen, onze ziel belangrijke lessen leren - lessen die ons ook dichter bij God Zelf brengen. Op die manier wordt onze identiteit op een positieve manier door het levenskruis gevormd. Niet dat dit vanzelf gaat, of überhaupt altijd automatisch geldt. Lijden is Gods megafoon, schreef C.S. Lewis, het is een pijnlijk hulpmiddel.


Dan hoeven we ons ook niet meer af te vragen of de genezingswonderen betekenen dat God onze handicaps verafschuwt. Onze gebreken en onvolmaaktheden zijn in Gods handen bruikbaar gereedschap.


Tenslotte, de wonderen van Jezus leren ons dat God geen behagen schept in ons lijden op zichzelf. In Jezus toont God ons dat Hij ons lijden als geen ander kent. Weliswaar dient het lijden voor de christen nu een doel, maar eenmaal zal het lijden moeten verdwijnen. Op dat moment zullen met de woorden van Openbaring de tranen worden afgewist.