zaterdag 7 november 2026

De gevolgen van Theologie studeren (9)

9. Rome en Reformatie en de vraag naar 'waarheid'

Het volgen van een theologiestudie heeft als nadeel dat je wat meer van afstand leert kijken naar het geloof, en ook naar de vorm waarin dat geloof wordt beleden binnen de kring waarin je zelf bent opgegroeid. Theologiestudies zijn niet identiek aan religiewetenschappen, maar er is tegelijk overlap.

Vanwege die wat meer afstandelijke blik komt ook het meer menselijke en subjectieve van het geloof naar de oppervlakte. In de loop van de eeuwen hebben mensen erg veel dingen beweerd, regelmatig ook dingen die met beweringen van anderen in strijd waren. Hoe bepaalt men daaruit het werkelijk waardevolle, het werkelijk 'ware'?

Sommigen zouden die vraag willen beantwoorden door te verwijzen naar het Sola Scriptura: altijd weer terug naar de Schrift als het meest betrouwbare fundament. Zoals ik eerder heb aangegeven, denk ik niet dat dit zondermeer kan: er is geen Schrift zonder Kerk (en ja, andersom ook niet).

Maar hoe kan dan de inhoud van het christelijke geloof worden gedefinieerd? Is die mogelijk 'veelkleurig', zodat alle stromingen 'een deel van de waarheid' bezitten, en geen van de stromingen in zichzelf het ware geloof in zijn geheel representeert? Voor postmoderne oren is dat misschien een aantrekkelijke zienswijze; wat ertegen pleit, is dat ik mij geen enkele kerkelijke splitsing in de geschiedenis voor de geest kan halen die ooit is ontstaan vanuit het idee dat "overal wel delen van de waarheid te vinden zijn". Meestal in tegendeel, kerkelijke gemeenschappen scheurden juist omdat men dacht dat de waarheid in het geding was; ook de perikelen anno 2026 in de CGK hebben te maken met de vraag naar 'juistheid', in dit geval hoofdzakelijk de 'juiste' manier van de Schriftinterpretatie en de 'juiste' rol van het overkoepelend kerkelijk gezag.

Met deze terechte vraag naar wat "waar" is in het achterhoofd, is het mijns inziens dan niet vreemd dat de Rooms-Katholieke Kerk op mensen een aantrekkingskracht uitoefent. Ook ik heb mij dit afgevraagd; of deze vraag naar de "waarheid" niet alleen in de Moederkerk kan worden beantwoord. Want dáár wordt de theologie niet bepaald door de inzichten van de enkeling, en draagt het beleden geloof de naam "katholiek" in plaats van de naam van een individu (zoals het geval is bij het Lutheranisme of het Calvinisme).

Dat katholieke strekt zich uit tot het verleden: de Rooms-Katholieke Kerk staat op de schouders van kerkelijke voorvaders, veel meer dan om het even welke protestantse kerkgemeenschap (misschien de Anglicanen uitgezonderd). In de theologische teksten wordt hun inbreng doorgaans serieus overwogen; in protestantse/gereformeerde teksten is dat minder, naar mijn ervaring.

Dat mensen de overstap maken naar de Rooms-Katholieke Kerk kan ik me dus wel voorstellen, al doet ook lang niet iedereen dat om dezelfde redenen. De aantrekkingskracht van de Rooms-Katholieke Kerk ligt voor mij vooral bij de leer, en minder in de uiterlijkheden (de 'smells and bells') van de liturgie. In het bijzonder spreekt mij de manier aan waarop de mens als mens serieus wordt genomen. Hoewel het een bijzonder moeilijk toegankelijk werk is, proefde ik dat bijvoorbeeld in de Theologie van het Lichaam van Paus Johannes Paulus II. In de gereformeerde theologie is de mens vooral passief, anders wordt de mens al snel als mogelijke concurrent van God gezien. Met die gedachte heb ik in toenemende mate moeite, en de vraag hoe God en mens zich met elkaar verhouden, komt op verschillende manieren naar boven in de theologie: rond het punt van de rechtvaardiging en de heiliging, maar ook rond het punt van de eschatologie.  

Toch zou ik zelf een overstap naar de Rooms-Katholieke Kerk moeilijk kunnen maken. Ik wil hier 2 redenen noemen.

  1. Een dergelijke overstap maken is in feite iets heel 'protestants': je verlaat een gemeenschap omdat je zélf overtuigd bent dat dat het beste is. Net als Luther verbreek je daarmee eerder gedane beloften (bijvoorbeeld, bij de belijdenis). Als ik een dergelijke stap zou zetten omdat ik het gereformeerde belijden teveel vind leunen op eigenzinnige theologie, dan heeft dat iets paradoxaals. 
  2. De Rooms-Katholieke Kerk heeft niet alleen een leer, maar ook een cultuur. De volkskatholiciteit die ik al eens eerder noemde, staat erg ver af van de gereformeerde cultuur. En veel uit de volkskatholiciteit ervaar ik als een ongezonde uitwas - te denken valt aan de Maria- en heiligencultus die mijns inziens toch regelmatig het werk van Christus verdoezelt terwijl het Zijn werk juist zou moeten bekrachtigen (is het idee). Daarbij zie ik in mijn eigen kerkgemeenschap wat het leven op basis van de Bijbel als dé autoriteit voor vruchten voort kan brengen.

Ondanks deze twee punten blijft de eenheid van de Kerk wel een aangelegen punt voor mij en zie ik sinds de reformatie tevens een aantal tendensen ontstaan waar ik minder gelukkig mee ben. De protestantse ds. Vermeulen uit Utrecht besprak onlangs het boek van Joan Lindhout en ik kon mij in zijn gedachtengang goeddeels vinden. Vermeulen gaf toe dat de vragen die Lindhout in zijn boek stelde (rond de kerkelijke verdeeldheid, het gewicht van de sacramenten en de rijkdom van de liturgie) bij hemzelf ook 'resoneerden'; en de voorstellen die hij vervolgens doet lees ik als een gezonde correctie, een 'herijking', zoals hij het zelf noemt.

Tegelijk concludeert Vermeulen, in tegenstelling tot Lindhout, dat 'niet alle wegen tot Rome leiden'; dit 'herijken' van de protestantse kerken dat hij voorstelt, lijkt voor hem voldoende. Mijn kritiek daarop is dat we dan tóch als lichaam van Christus gescheiden blijven, en met de diepgewortelde anti-autoritaire houding van het protestantisme gebeurt te weinig.

Een paar jaar terug heb ik een predikant in de PKN wel eens de hoop horen uitspreken dat de protestantse kerken als een eigen 'rite' in de Rooms-Katholieke Kerk worden opgenomen. Nu al bestaan de 'latijnse' en de 'oosterse' rite naast elkaar, die een geheel eigen kerk- en liturgiestructuur hebben (zelfs het kerkelijk recht is afwijkend), maar waarbij het uiteindelijk gezag bij beiden bij de Paus ligt en beide riten dus met elkaar in gemeenschap ('communio') zijn. Ik vind deze gedachte inmiddels een stuk minder absurd dan ik hem destijds vond, en mijn beide zorgpunten die ik hierboven noemde, zouden daarmee ook gelijk van tafel zijn.

Eenvoudig is zo'n stap niet, uiteraard. Maar het doet recht aan het feit dat de Heilige Geest ook onmiskenbaar heeft gewerkt onder de protestantse kerken, dus ook hún 500-jarige historie hoort bij de wereldwijde kerkgeschiedenis. Het doet ook recht aan het feit dat de echte Kerk niet pas bij Calvijn en Luther begon, zoals gereformeerden in de praktijk als 't puntje bij 't paaltje komt, toch vaak denken. De protestantse en gereformeerde theologie móét in gesprek worden gebracht met de rest van de Kerk, ook die van de vroegere Kerk. Het meest nog doet een dergelijke stap recht aan Jezus' wens dat Zijn volgelingen één zijn.

Voor mezelf hanteer ik intussen de regel dat God de geschiedenis leidt, en dus ook de geschiedenis van de Kerk, en ook de geschiedenis van de Reformatie. Daarmee mag de Reformatie niet worden genegeerd én niet worden verabsoluteerd. Verder neem ik alle stemmen in de Kerk serieus, waarbij díé stemmen prioriteit krijgen die zich helder verbinden of positief willen verhouden tot de hoofdstroom van de Kerk in tijd en plaats - en voor de duidelijkheid, de Rooms-Katholieke Kerk maakt daar deel van uit.

Misschien is deze regel wel één van de belangrijkste 'gevolgen van Theologie studeren' voor mij geweest.

woensdag 28 oktober 2026

De gevolgen van Theologie studeren (8)

8. Reformatie en de Vetus Ordo

De Rooms-Katholieke Kerk heeft voor mij een bepaalde aantrekkingskracht. In tegenstelling tot protestantse denominaties is er een centraal leergezag dat met enig recht kan claimen terug te gaan op de tijd van de apostelen. Er is een vrij strakke, top-down ingerichte organisatiestructuur waarbij 'autoriteit' en 'gehoorzaamheid' belangrijke begrippen zijn. Ik houd van regels (CIC-1983) en helderheid; vermoedelijk is een verband met mijn autismediagnose niet al te vergezocht.

De RKK straalt homogeniteit en massiviteit uit. Maar ook hier geldt dat een bepaalde groepering voor buitenstaanders vaak homogener lijkt dan die in werkelijkheid is. Er mag dan één Paus en één magisterium zijn, dat betekent niet dat iedereen hetzelfde denkt - of dat iedereen toejuicht wat de Paus zegt. Er zijn zeer vrijzinnige stromingen, waar ik bijvoorbeeld onze docent Liturgie van destijds op de Radboud onder schaar voor wie de opstanding van Christus een "ervaring van de discipelen" was - hijzelf beleed niet geheel verrassend een discipel van Schillebeeckx te zijn. Hij was er zich van bewust een halve ketter te zijn op bepaalde vlakken, maar stelde tegelijk zeer stellig dat hij (letterlijke quote) "zo katholiek als de pest" was.

Dit 'cultuurkatholicisme' is voor mij moeilijk te begrijpen, omdat het zeer grote vrijzinnigheid claimt binnen een Kerk die formeel het absolute tegendeel predikt. Logischer, en voor mij ook ergens sympathieker, zijn de mensen en groeperingen die de leer van de Kerk consequent en strikt opvatten. En die zijn er binnen de RKK ook. Ik kende het Opus Dei al door het werk van de Amerikaanse bekeerling Scott Hahn. Recent kwam de SSPX in het nieuws vanwege de excommunicatie door Paus Leo XIV. 

Zoals ik al zei heb ik (een beetje van nature) sympathie voor conservatieve stromingen. Ze buigen niet zomaar mee met elke nieuwigheid en geven het gevoel van stabiliteit in een onrustige wereld. Hun wat rigide redeneringen hebben aantrekkingskracht omdat ze vrij eenvoudig zijn - het taalgebruik is lang niet zo wollig als in de vrijzinnigheid. God de Vader is een bestaand Persoon; Jezus is Zijn Zoon die daadwerkelijk lichamelijk is opgestaan. De feiten tellen als eerste en niet de ervaringen. Ik ben zelf ook in een behoudende kring opgegroeid, zij het een protestantse, en dergelijke helderheid  roept herkenning op. Op de Radboud merkte ik wel eens op dat ik waarschijnlijk meer van de RK catechismus onderschreef dan vrijwel iedere katholiek die daar rondliep.

Het gedoe rond de SSPX raakt echter aan het punt waar mijns inziens 'puur conservatief' zijn in spanning kan komen met de essentie van de Kerk en haar gezag. Die spanning kan in het geval van de SSPX met één zin zichtbaar worden gemaakt: Enerzijds wil de SSPX de macht van de Paus vergroten (zoals die vroeger was), anderzijds weigeren ze de huidige Paus te gehoorzamen. 

Het grote punt van conflict is hier de besluiten van het Tweede Vaticaans Concilie, en meer specifiek die rond de vernieuwingen van de liturgie. Het zeer behoudende deel van de RKK wil vasthouden aan de Tridentijnse mis (in het latijn), en dat geldt zeker voor de SSPX.

Aan het begin van de opleiding aan de Radboud kreeg ik de gelegenheid om een Latijnse (Tridentijnse, 'Vetus Ordo') mis bij te wonen in Oss. Deze werd georganiseerd door het behoudende EWTN. Ergens had ik daar wel hoge verwachtingen van, want daar zouden tenslotte de "echte" katholieken tenslotte komen, geen clubje cultuurkatholieken. Een beetje tot mijn verrassing gaf de dienst mij juist echter een bepaald inzicht in waarom de Reformatie had plaatsgevonden. Sterker dan een reguliere - 'Novus Ordo' - mis is een Tridentijnse mis iets wat tussen de priester en God plaatsvindt, en zijn - naar mijn beleving - de kerkgangers 'aanwezigen' bij het ritueel. Voor mij werd dit gevoel natuurlijk nog verder versterkt doordat ik een gereformeerde buitenstaander was. Maar tekenend was daarbij het feit dat ook mijn Rooms-Katholieke medestudente de liturgie niet kon volgen, ook al hadden we die op papier meegekregen.

Ik realiseerde me hoe eenvoudig een dergelijke 'setting' tot bijgeloof zou kunnen leiden. Het publiek die zondagochtend in Oss was waarschijnlijk relatief goed geïnformeerd in de geloofszaken, en de aanwezigen zullen neem ik aan juist daarom een bewuste, overwogen keuze hebben gemaakt voor een Latijnse mis. Maar voor de doorsnee Middeleeuwer zal dat anders zijn geweest. Wat de priester 'ad orientem' uitvoert in dienst van God voor hen, maar hoofdzakelijk zonder hen, kan eenvoudig als een soort magisch gebeuren worden opgevat.

Nu had ik ook wel met 'Novus Ordo' - missen kennisgemaakt, ik denk bijvoorbeeld aan de online uitzendingen door Mike Schmitz. Die zijn nog steeds vrij 'sober' (en Schmitz staat ook niet bepaald als liberaal bekend), maar tegelijk is de viering wel veel meer 'met elkaar' als gemeenschap. Deze nieuwe liturgische vorm is een verworvenheid van Vaticanum II, naar mijn ervaring een sterke verbetering - maar diezelfde vorm wordt dus betwist door de meest conservatieve stromingen waar ik me doorgaans het meest mee verbonden voel.

Niet alleen realiseerde ik me dat door de Reformatie een belangrijk probleem was aangekaart, maar ook dat er een grens is aan behoudzucht. Het conservatisme van de SSPX is zo sterk dat het gelijkenis vertoont met rebellie; zoals vaker raken de uitersten elkaar. Wanneer Vaticanum II wordt weggezet als een dwaling, haalt de SSPX mijns inziens het hele fundament van de Rooms-Katholieke Kerk weg: wie gaat dan bepalen welk concilie wel of niet door de Geest geleid was?

In deze week vlak voor de Reformatieherdenking blijf ik daarmee staan met een soort dubbele conclusie. Met J.H. Gunning (in zijn boek over kardinaal Newman, p. 17-18) zeg ik: 

"[Men zegt:] En dan breekt eerst met de reformatie de tijd voor Gods ware Kerk aan! Neen, zoo eenvoudig en simplistisch kan ik mij de geschiedenis van Christus' Kerk onmogelijk voorstellen. Ook ik ben een zoon der hervorming, maar ik kan de reformatie niet alléén als een zegen, ik moet haar óók als een oordeel Gods beschouwen."

Dat oordeel betrof de Rooms-Katholieke Kerk uit die dagen, die ver van haar plaats was. Tegelijk draagt de Reformatie ook de aspecten van opstand tegen gezag met zich mee. We vinden het vaak eenvoudiger dit te aanvaarden bij gebeurtenissen in het verre verleden, dan wanneer mensen nú menen dat ze op een theologisch punt gelijk hebben en hun kerkgemeenschap daardoor laten scheuren. Mijn voorzichtige conclusie is dat het zowel nu als tóén iets verkeerds is; en dat dit destijds weliswaar hoofdzakelijk aan de RKK, maar toch niet geheel alleen aan haar te wijten was. Je hoeft niet ver te zoeken op het internet om te begrijpen dat een karakter als dat van Luther niet altijd even plooibaar was; vooral in het debat met Erasmus viel mij dat op. Het is de wens van Jezus dat de christenen één zijn, en eenheid is alleen mogelijk wanneer gezag wordt gerespecteerd.

Daarmee moet ook de houding van de SSPX worden verworpen; en mijns inziens om twee redenen. Allereerst omdat het in opstand komen tegen kerkelijk en conciliair gezag niet past bij 'katholiek' zijn. In de tweede plaats omdat ik geloof dat de Reformatie destijds op het vlak van de liturgie zeker een belangrijk punt aankaartte; het is niet zomaar dat Vaticanum II de plaats en de rol van de geloofsgemeenschap heeft versterkt. Dit is eerder een herstel dan een breuk met het verleden. Als er iets te vieren is rond 31 oktober, dan zeker ook dit. 

maandag 19 oktober 2026

De gevolgen van Theologie studeren (7)

7. Verbondenheid en bescheidenheid


Op het eerste deel van deze serie kreeg ik een reactie, die ik even in mijn eigen woorden samenvat: hoe verhoudt theologie studeren zich tot het feit dat de eerste apostelen voor een deel ongeletterde vissers waren? De vraag is niet uitzonderlijk, ik kwam onlangs dezelfde gedachte tegen in het boek Antibarbari van Erasmus.


Ook ds. Kersten, de oprichter van de Gereformeerde Gemeenten in 1907, kreeg dit als tegenwerping toen die een eigen predikantsopleiding wilde (de huidige school aan de Boezemsingel in Rotterdam). De school zou 'fabrieksdominees' opleveren, was het verwijt. 


Het antwoord hierop moet mijns inziens genuanceerd zijn. In deze 'aflevering' wil ik benadrukken wat het belang is van een goede opleiding, maar dat het belang van opleiding binnen de christelijke kerk ook kan worden gerelativeerd, hoop ik later nog te benoemen.


Afgelopen week stuurde iemand met wie ik studeerde aan de Radboud mij een podcast op, en de manier waarop dat gesprek werd gevoerd deed me beseffen waar de waarde van een theologiestudie in zit. Het betreft dit gesprek tussen Elbert Pogosjan met Florens van der Spek en Jordy Loendersloot. De inhoud van het gesprek is hier even minder van belang, daar kom ik misschien later nog op terug; het gaat me over de manier van argumenteren; interessant is namelijk dat hetzelfde onderwerp is bediscussieerd tussen Elbert en dr. P. de Vries.


Florens heeft, aan zijn LinkedIn profiel te zien, een hoveniersopleiding gedaan. Jordy deed bestuurskunde in Tilburg. Elbert heeft oa een master in christelijke theologie behaald in Tilburg (concludeer ik uit wat Chris Verhagen zei). Daarmee beschouw ik Elbert als theologisch opgeleid, Florens en Jordy niet.


Dat verschil is goed te merken; Florens en Jordy vervallen met regelmaat in een soort tale kanaäns, zonder ooit echt diep te gaan - zoals het voortdurende herhalen van de uitdrukking 'het Woord recht snijden'. Ik kreeg het gevoel dat Florens een bepaald arsenaal aan oneliner-achtige argumenten heeft, dat hij op straat gebruikt en simpelweg opnieuw afdraaide bij Elbert. Toen Elbert heel even verwees naar kerkvaders (1:12:47), reageerde Florens direct dat we 'niemand onze vader' moeten noemen; alsof dat een voorgeprogrammeerde reactie was die in zijn hoofd werd getriggerd. Voeg daarbij Florens' haast kinderlijke reactie op de suggestie van Elbert dat zijn opvattingen sterk calvinistische trekken hebben (wat theologisch gezien zeker juist was).


Voor Pogosjan was, hoewel hij dat in het gesprek met Florens en Jordy niet echt verder uitwerkte, het beroep op de kerkvaders wel inhoudelijk van belang: hij probeerde ermee aan te geven dat hij zijn opvatting niet zelf had 'bedacht', maar dat die 'oude papieren' zou hebben. Oftewel, voor Elbert is het van belang om verbinding te zoeken met de theologie van de Kerk der eeuwen.


Florens en Jordy hebben voldoende aan hun eigen manier van bijbellezen; en hoewel ze instemden met Elberts opmerking dat we allemaal beïnvloed zijn door de tijdgeest en onze omgeving, blijkt niet dat hen dat voorzichtiger maakt. Florens en Jordy zijn, wat bijbelinterpretatie betreft, uiteindelijk hun eigen leergezag.


Ik keek na dit gesprek het debat tussen Elbert en dr. P. de Vries; en hoewel De Vries evenzeer gelooft in de volharding der heiligen als Florens en Jordy, begrijpt De Vries waar de knelpunten zitten en wil ook hij aansluiten bij de theologie, in het bijzonder dan die van Augustinus en de Reformatie. Van alle vier komt De Vries het minst drammerig over, en dat terwijl hij tegelijk zondermeer het hoogst geschoold is in de theologie.


Mijn conclusie, op basis van deze twee video's, was dan ook dat theologie studeren helpt om de grenzen te ontdekken van wat we met stelligheid kunnen beweren; met andere woorden, studeren maakt je voorzichtiger. Je leert de argumenten van tegenstanders waarderen. Florens en Jordy zijn een voorbeeld van het Dunning-Kruger effect: ze weten een beetje van theologie en denken vervolgens álles te weten. Nogal een contrast met Socrates, waaraan de uitspraak wordt toegeschreven "Het enige dat ik weet, is dat ik niets weet".


Hieraan verbonden is het feit dat theologie studeren je gevraagd en ongevraagd confronteert met meningen uit de kerkgeschiedenis. Je leert je verhouden tot wat ánderen beweerd hebben over de Bijbel en de theologie. Je komt erachter dat je eigen ideeën vaak niet zo uniek zijn of geniaal als je aanvankelijk dacht. En je leert het waarderen wanneer je gebruik kan maken van het denkwerk van de 'groten' uit de voorbije eeuwen.

 

woensdag 14 oktober 2026

De gevolgen van theologie studeren (6)

6. 'Rechtvaardiging' en de troost van Uitverkiezing

Ik ben opgegroeid binnen de Gereformeerde Gemeenten; een behoudende tak van het gereformeerde protestantisme met een heel "eigen" kleur waardoor het zich onderscheidt of probeert te onderscheiden van andere gereformeerde stromingen. Binnen de Gereformeerde Gemeenten probeert men op de "juiste" manier gereformeerd te zijn, maar de Reformatie zélf is een vaststaand gegeven en staat niet ter discussie. De drie fundamentele belijdenisgeschriften uit die tijd - de Heidelberger Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis (of 'Confessio Belgica') en de latere Dordtse Leerregels - hebben een status die in de praktijk canoniek genoemd mag worden. Op diverse momenten werd er van mij gevraagd om mijn handtekening onder deze drie geschriften te zetten; tot aan de TUA toe, hoewel het daar gelukkig niet verplicht was.

Door de kennismaking met Rooms-Katholieke theologen via het internet leerde ik de Reformatie zelf te bevragen. Door het "open" en liberale klimaat op de Radboud raakte het wat op de achtergrond, docenten op de Radboud leken zich eerder te schamen voor de Roomse doctrines en kerkelijke regels dan dat ze die met verve probeerden te verdedigen. Het dichtst bij kwam nog het tekstboek dat de docent dogmatiek (zelf uit protestantse hoek, en enigszins tegen zijn zin) gebruikte: Catholic Theology van Bauerschmidt en Buckley; een boek dat ik als "warm" en positief heb ervaren voor mijn persoonlijk geloof.

Maar de echte vragen richting de gereformeerde "leer" kwamen op toen deze op de TUA onderbouwd werd. Ik wil vandaag wat dat betreft focussen op het punt van de rechtvaardiging en de uitverkiezing.
Om met dat laatste te beginnen: de uitverkiezing is een zeer bepalend dogma binnen de Gereformeerde Gemeenten - en het wordt in de praktijk niet als erg hoopvol ervaren hoewel het tegelijk wel als zodanig wordt gepresenteerd: zonder uitverkiezing zou geen mens zalig worden, want geen mens kiest sinds de zondeval immers vrijwillig voor God? Natuurlijk ontstaan er dan wel een paar vragen, die mede de geschiedenis van de Gereformeerde Gemeenten hebben bepaald - denk aan de scheuring van 1953 - : geldt het evangelie wel voor iedereen als God sommigen verkiest en anderen niet, en Hij dat natuurlijk al van te voren heeft bepaald? En waarom zou je eigenlijk keurig al je godsdienstige plichten vervullen wanneer dat niets verandert aan je al dan niet 'verkoren-zijn'?

Die laatste kritiek wordt in preken regelmatig bestreden, ik vermoed juist ook omdat die vraag in de praktijk zeer breed leeft. Het antwoord wat daarop wordt gegeven, is dat God 'door de weg der middelen' werkt - ofwel, God 'bekeert' mensen bij voorkeur tijdens een kerkdienst, doordat iets uit de Bijbel hen raakt. Zelf heb ik kerkdiensten daardoor ervaren als een soort badwater van Bethesda (evangelie naar Johannes, hoofdstuk 5:1-9). Johannes beschrijft hoe mensen daar liggen te wachten 'tot er iets gebeurt'; een engel die het water aanroert, of, in het geval van die ene verlamde man uit het verhaal, tot Jezus arriveert. Het is in de praktijk voor dergelijke wachtende mensen heel lastig om iets positiefs te zien in de uitverkiezing.

Voor mij was het een eye-opener om te zien hoe voor Luther de gedachte van uitverkiezing persoonlijk juist een opluchting was, en ik begreep het ook. Voor iemand die voortdurend bang was om de zaligheid te verliezen door wat hij wel of niet deed, is het een verlossing om te kunnen geloven dat het alleen van Gods keuze voor hém afhing. En ik kreeg de indruk dat ditzelfde door alle gelovigen van de reformatie zo werd ervaren: de zaligheid lag voor hen vast, die konden ze niet verliezen, want God had hen uitgekozen. Twijfel rond de vraag óf God hen wel had uitverkoren speelde volgens mij niet of nauwelijks. Mijns inziens komt dit omdat een idee als 'uitverkiezing' werd verbonden met een zeer groot Godsvertrouwen.

Maar, juist ook omdat ikzelf vanuit mijn jeugd helemaal niet zo'n positief gevoel had bij de uitverkiezing, begon ik me af te vragen of de theologie die destijds voor gelovigen een opluchting was in zichzelf wel voldoende in balans is. Of was er toen een wissel omgezet die aanvankelijk een probleem oploste maar tegelijk de geloofspraktijk op de langere duur eenzijdig maakte?

De uitverkiezing door God komt tot uiting in de tijd door de 'bekering': een ongelovige mens gaat geloven in God. Deze bekering wordt omschreven als een 'eenzijdig Godswerk'. Startpunt van zo'n bekering is de 'rechtvaardiging'. Over deze rechtvaardiging moesten we op de TUA een hoofdstuk bestuderen uit het werk Iustitia Dei van McGrath, het deel dat gaat over visie van de Reformatie. Belangrijke vraag in zijn boek is of 'rechtvaardiging' betekent dat God de mens als rechtvaardig beschóúwt (ondanks zijn zondigheid), of dat Hij de mens rechtvaardig máákt.

De Reformatie legde de nadruk op het eerste. God verkiest een mens, en beschouwt hem/haar als rechtvaardig vanwege de 'vreemde' (in de zin van, 'externe') gerechtigheid van Christus. De mens wordt dus zalig omdat Christus rechtvaardig is, niet omdat de mens rechtvaardig is, of zelfs rechtvaardig wórdt.

Een dergelijke gedachte heeft aantrekkelijke elementen, en kan ook wel in de Bijbel worden teruggevonden. Toch, en zeker terugkijkend vanuit de praktijk van vandaag, zie ik ook de lijdelijkheid en passiviteit om de hoek staan. Het boek van McGrath laat zien dat de discussie over de betekenis van 'rechtvaardiging' al breder speelde. Breed leefde het idee dat de rechtvaardiging ook betekenis had voor het menselijk leven zélf. Binnen de Reformatie sprak men over de 'heiliging' van de mens.

En precies op dát punt ervoer ik dat er een vreemde spanning zit in het gereformeerde denken. De heiliging wordt daar namelijk niet beschouwd als iets 'verdienstelijks', maar als een 'vrucht', een 'bewijs', van de rechtvaardiging - en dus van de uitverkiezing. Dat klinkt logisch; wat niet zo logisch is, is dat bij alle passiviteit rond de uitverkiezing en rechtvaardiging dít aspect van de heiliging namelijk juist níét passief wordt uitgewerkt. Bij John Owen las ik tijdens de TUA colleges de uitspraak "If you do not kill sin, it will kill you". Ik stelde de vraag hoe dat kon, 'gedood' worden door de zonde als je uitverkoren was? Als de heiliging niet wezenlijk bijdraagt aan de rechtvaardiging, aan het zalig-worden, waarom wordt er dan zo de nadruk op gelegd?

Mijn probleem lag niet bij die nadruk, overigens. Want die is haast in elk bijbelvers terug te vinden. Mijn probleem ligt in de inhoudelijke ontkoppeling van de rechtvaardiging en de heiliging. Dan kan het dus gebeuren, wat ook werkelijk zo was, dat tijdens een college over de hel en het laatste oordeel studenten tot hun verrassing moesten concluderen dat Jezus in Mattheus 25 de mensen niet zaligspreekt omdat ze zijn uitverkoren en door God, ondanks hun zonden, als rechtvaardig worden beschouwd - maar dat ze zalig worden gesproken om wat ze hebben gedáán.

Met andere woorden, de mens is rechtvaardig naar de mate waarin hij geheiligd is; en wat de mens dóét bepaalt haar of zijn bestemming. Dat is mijns inziens een heel andere insteek dan heiliging zien als 'vrucht' op de rechtvaardiging. Er is niets vanzelfsprekends aan de heiliging. Het kost moeite, aandacht en toewijding; zó beschouwd wordt het hét doel van het christelijke leven - zoals bisschop Barron het formuleert: "The ordinary goal of the christian life is to be a saint. It is the purpose of every sacrament, to draw us into the divine life in such a way that we can say with saint Paul: It is no longer I who live, it is Christ Who lives in me; in my behaviours, yes, and in my heart."

Het doel van het christelijke leven is dus niet om de vraag 'ben ik uitverkoren' beantwoord te krijgen!
Mijn probleempunt met de heiliging werd op de TUA overigens niet erg goed herkend; het is zeker mogelijk dat dat komt omdat ik bepaalde zaken zelf (nog) onvoldoende doorgrond. Het boek van McGrath heeft me ook wel laten inzien dat de discussie rond de rechtvaardiging en de heiliging een historisch gezien complex onderwerp is. Tegelijk maakte het boek duidelijk dat mijn vraag geen bijzaak is. Het enige wat ik nu kan concluderen is dat de argumentatie voor de rechtvaardiging als slechts de manier waarop God ons beschouwt, los van wie we zijn, mij met meer vragen achterliet dan wat ik meekreeg van de huidige Rooms-Katholieke visie.

En tegelijk begrijp ik Luther nu beter. Want het geloof dat uiteindelijk álles uit Gods hand komt, is een enorme bevrijding voor iemand die denkt dat hij alles zelf moet doen; zeker als dit door de kerkelijke omgeving tot in het extreme wordt benadrukt. Maar zo iemand zal ook niet zo snel in passiviteit vervallen. Of zijn ideeën rond Gods soevereiniteit voor mensen uit de Gereformeerde Gemeenten vandaag de dag hetgene zijn wat ze het meeste nodig hebben, waag ik echter te betwijfelen. Wat voor Luther hoopvol was, is voor hen vaak een bron van wanhoop geworden.

Wie tenslotte een korte introductie wil tot de thematiek uit het boek van McGrath over Iustitia Dei, kan ik dit (oudere) artikel van hem aanbevelen. 

woensdag 7 oktober 2026

De gevolgen van theologie studeren (5)

5. Niet tolvrij


"Een theologiestudie is namelijk verrijkend, maar niet tolvrij", schreef het commentaar in het Reformatorisch Dagblad. "Het kan iemand zelfs zijn geloof kosten".

Zowel het verrijkende aspect als de tol heb ik aan de lijve ondervonden. En ik heb van nabij gezien dat het inderdaad iemands geloof kan kosten. (Overigens - nu ik even nadenk over dit zinnetje in het Reformatorisch Dagblad, blijkbaar kan volgens de commentator iemand zijn of haar geloof verliezen. Achter die gedachte ligt een complex theologisch mijnenveld. Kan iemand ook het wáre geloof verliezen? En als dat niet zo is, hoe erg is het in feite als mensen schijngeloof kwijtraken? -- dit terzijde!)

Daarbij is er volgens het RD blijkbaar een glijdende schaal, waarbij het verlies van het geloof het dieptepunt is. Kortgezegd, een theologiestudie heeft blijvende effecten op de student - positief en negatief. Vandaag wil ik daar wat op reflecteren vanuit mijn eigen ervaring en de waarneming van de ervaringen van anderen.

Een theologieopleiding heeft niet hetzelfde effect op elke student, ook al is de stof hetzelfde en worden dezelfde opvattingen ter discussie gesteld. Het verschil kan zo groot zijn dat de ene student het christelijk geloof vaarwel zegt, terwijl de ander, opgegroeid zonder christelijke achtergrond, juist geïnteresseerd raakt. Wat een student zelf aan vragen en levenshouding meebrengt is daarbij zeer bepalend; en zeker ook de vraag of 'God' voor een student een belangrijk theologisch concept is, of een doorleefde realiteit.

Toen ik begon aan de Radboud, werd in de eerste les ons de vraag gesteld welk verhaal of welk gedeelte we zelf uit het Oude Testament zouden schrappen als we die mogelijkheid hadden. Ik zat achterin en was als één van de laatsten aan de beurt. Verhalen als het offer van Abraham, de uitroeiing van volkeren en dergelijke kwamen langs. Toen was een jongen aan de beurt die 2 Timotheus 3:16 aanhaalde: "Alles wat de Schrift zegt, is door God geïnspireerd" (NBV21). Niets mocht uit de Bijbel geschrapt worden, het was het Woord van God. Hij was de enige die deze stelling innam; ook ik deed dat niet. 

Twee maanden later nam hij volledig afstand van het christelijk geloof, mede door de nieuwe inzichten die hij tijdens de colleges OT en NT had opgedaan.

Nee, de opleiding theologie is niet tolvrij. Het is een opleiding die kritisch kijkt naar de zaken die voor een christen fundamenteel zijn. En daarom is het des te belangrijker om te weten wát er fundamenteel is voor je, en of dat wel terecht is. De jongen uit het voorbeeld hierboven fundeerde zijn geloof volledig op een bepaalde Schriftvisie. Een visie die sympathiek overkomt, en tegelijk zeer kwetsbaar is: een absolute versie van het Sola Scriptura. Wanneer dan de Schrift minder goddelijk blijkt te zijn dan je dacht, verliest het als geheel zijn waarde en stort het geloofshuis dat op dat fundament stond, ook in. Zeker een geloof dat gebaseerd is op ideeën en concepten is daar gevoelig voor. Want geen theologisch concept is per definitie veilig.

Wat dat betreft wil ik ook wijzen op het verschil tussen studeren aan de Radboud en aan de Theologische Universiteit Apeldoorn. Wanneer je als behoudende christen gaat studeren aan een liberale universiteit zoals de Radboud, ben je van te voren voorbereid dat men daar totaal anders over de zaken denkt dan je gewend bent. Binnen de groep van je jaargenoten kom je een enorme breedte aan opvattingen over van alles en nog wat tegen, en datzelfde geldt voor de docenten. Het is dan vrij eenvoudig om te denken "dat is hun mening" wanneer je iets hoort wat ingaat tegen wat je gewend bent. Dit wordt nog makkelijker als er binnen je groep rond hetzelfde thema vier verschillende opvattingen zijn. De jouwe is simpelweg de vijfde.

Wanneer je echter in een omgeving zit die veel dichter aansluit bij de cultuur waarin je bent opgegroeid, en er ook minder diversiteit aan opvattingen is, komen inzichten die afwijken van wat je gewend bent, harder aan. Stel dat je op de Radboud voor het eerst hoort dat een groot deel van de NT brieven wel Paulus' naam dragen maar niet van hem zijn, dan valt dat mentaal gezien in hetzelfde bakje als de bewering dat het evangelie van Thomas eigenlijk opgenomen had moeten worden in de canon. Kortom, een mening die met argumenten kan worden verdedigd en met argumenten kan worden bestreden, niets meer of minder dan dat. Wanneer echter de predikant uit je naburige behoudende gemeente in zijn functie als docent vertelt dat zelfs Calvijn twijfelde over het auteurschap van de tweede Petrusbrief, dan is dat gevoelsmatig van een andere orde.

Daarom denk ik niet dat studeren aan de Radboud persé "gevaarlijker" is voor iemands geloof dan studeren aan de TUA. Beide studies zullen bepaalde zekerheden ter discussie stellen; maar aan de TUA kan dit voor een gereformeerd opgegroeide student "dichterbij" komen.

Er is overigens niet alleen "gevaar". Juist op de Radboud heb ik voorbeelden gezien van respect voor de Bijbel, zo was er een echt niet al te conservatief denkende Rooms-Katholieke medestudent die aangaf altijd éérst te bidden voor hij aan een exegese paper ging werken. Omdat hij besefte dat hij ging nadenken over het Woord van God. Ook hadden we als studenten open, respectvolle gesprekken. Op de Radboud heb ik gemerkt dat het christelijk geloof geen "misvatting" is, zoals Richard Dawkins vroeger meende, het is alleszins redelijk. Sterker nog, één student die ik tegenkwam op de Radboud was vanwege puur filosofische argumenten tot de overtuiging gekomen dat het christelijk geloof redelijker was dan het atheïsme.

Maar voor een studie theologie moet je wel bereid zijn om ideeën te onderbouwen. En ter discussie te stellen. Wanneer een studie theologie geen effect heeft op het persoonlijke geloof, kan de vraag worden gesteld of er wel gestudeerd is. 

Ik heb het tot dusver alleen nog gehad over de 'verstandelijke' kant van het geloof. Maar ik heb ook studenten ontmoet die met een diepe Godservaring aan de opleiding waren begonnen. Zij waren in staat om een brede interesse in theologische onderwerpen te combineren met een "kinderlijk" geloofsvertrouwen; ik las een dergelijke houding ook terug in wat Bram van de Heuvel onlangs zei in verband met zijn promotie, "Ik ben een vrij simpel mens en heb een kinderlijk geloof. Dat is een gave, want ik weet dat anderen wel te kampen hebben met veel twijfel." Ik ben er van overtuigd dat studenten die God hebben ervaren in hun leven, en de band met God dagelijks ervaren, dit niet snel zullen kwijtraken.

Mijn geloof is wat meer verstandelijk van aard, en naar mijn idee daardoor kwetsbaarder. Één effect van de opleiding is dat ik een stuk terughoudender geworden wanneer mensen spreken over hun geloofservaringen, en ervaar ik zelf ook minder omdat het lastiger is geworden om me daarvoor "open" te stellen. Dit komt omdat de theologiestudie rationeler leert kijken naar geloof en geloofsuitingen. Dit zou ik als een wat meer 'negatief' effect van de theologieopleiding willen duiden.

Aan de andere kant is het fundament van het geloof - dat er een God is, dat Jezus "God geopenbaard in het vlees is" - voor mij alleen maar steviger geworden; hoewel deze zaken nauwelijks "bewezen" kunnen worden, geldt dat voor de alternatieven evenzeer en kies ik zeer van harte voor het christelijke narratief als de beste en de meest hoopvolle verklaring en richting van het menselijk bestaan. De theologieopleiding heeft mij laten zien dat voor een dergelijke houding goede argumenten zijn, een positief effect dus.

Meer op detailniveau heeft de opleiding mij inzicht gegeven in het spanningsveld tussen Rome en Reformatie, en heeft het mijn eigen opvattingen hieromtrent gevormd. Ik hoop daar in de komende weken - toepasselijk, zo richting 31 oktober - meer over te schrijven.

Misschien ben je trouwens benieuwd wat mijn antwoord was op de vraag wat ik uit het OT zou schrappen. Ik antwoordde dat ik niet gewend was om te bedenken wat ik zou schrappen uit de Bijbel; maar dat ik wel gewend was aan een Bijbel die sommige dingen uit míjn leven wilde schrappen.

woensdag 30 september 2026

De gevolgen van theologie studeren (4)

4. Sola Scriptura


De vorige keer heb ik het gehad over de wetenschappelijke blik op de Bijbel. Nu wil ik het meer hebben over wat dit deed met mijn visie op de Bijbel als het Woord van God.


Ik ben opgegroeid in de Gereformeerde Gemeenten, en heb van jongsaf een isgelijk-teken leren plaatsen tussen de Bijbel en het Woord van God. Het één was een synoniem voor het andere - zoals dat bijvoorbeeld tot uiting komt in de manier waarop het RD deze week een uitspraak van ds. De Heer weergeeft: [https://www.rd.nl/artikel/ds-de-heer-bijbel-sinds-genesis-3-niet-meer-veilig-bij-de-mens] "Bijbel sinds Genesis 3 niet meer veilig bij de mens" (ik dacht, de Bijbel is ontstáán vanwege Genesis 3, en bestond daarvoor en zelfs lange tijd daarna nog niet; ds. De Heer had het over "Gods Woord", en dat is uiteraard correct).


Een adagium als Sola Scriptura was voor mij dan ook bekend en logisch. Als het Woord van God de Bijbel was, dan ging daar niets boven en was dat voldoende. Tegelijkertijd ontstond de paradox dat de Bijbel en de theologische opvattingen van de Gereformeerde Gemeenten naar mijn opvatting wat op gespannen voet stonden, vooral daar waar het gaat over de 'heilszekerheid' (kortgezegd, ben je gered of niet, ga je naar de hemel of naar de hel). En ik was niet de enige; ik noem slechts Blaauwendraad en Van der Zwaag. Er was rond dit onderwerp een bredere discussie tussen mensen die het over één punt wel eens waren: De Bijbel had gelijk.


En dat gold ook voor mijn persoonlijk geloof; ik vond antwoorden op de vraag rond het heil in de Bijbel en was daarmee tevreden. En omdat de Gereformeerde Gemeenten mijns inziens te ver van de Bijbel waren afgedwaald, ben ik daar uiteindelijk ook vertrokken. De Bijbel was voor mij het eindpunt.


Vragen rond het Sola Scriptura stelde ik toen nog niet - dat kwam na verdere reflectie op de vraag wie er in het theologische landschap 'gelijk' heeft wanneer de Bijbel wordt uitgelegd, en ook op de vraag wat dat eigenlijk is, 'de' Bijbel. In mijn jeugd was de Bijbel niet alleen synoniem met Gods Woord, maar ook met de Statenvertaling. Door een studie Hebreeuws begon dat te veranderen. Vanuit Rooms-Katholieke hoek kreeg ik daarbij meer oog voor het begrip 'traditie', en de waarde van een Kerk die over de Bijbeluitleg en de theologie waakt.


Rond die tijd ging ik aan de Radboud studeren, en één van de eerste vakken was Exegese NT waarbij we een boek gebruikten van Bart Ehrman die uitlegde hoe een wetenschappelijke editie van het griekse NT (NA28) is opgebouwd: van elk vers is de meest waarschijnlijke grondtekstvariant opgenomen, maar als geheel is er geen enkel papyrus dat overeenkomt met de NA28. De autografen, de oorspronkelijke handschriften, zijn namelijk verloren gegaan.


Daarbij moet, in tegenstelling tot wat een kreet als Sola Scriptura lijkt te pretenderen, de Bijbeltekst altijd door een interpretatieslag heen. Er is tegenwoordig meer aandacht voor deze 'ontvangst'kant van teksten in het algemeen (zie bijvoorbeeld het recente gesprek met ds. T. Bakker over hermeneutiek), en daarmee is er ook meer oog voor de gedachte dat de Bijbeltekst kan 'werken' tijdens het lezen. De vraag is dan wel waar de normativiteit ligt: bij de tekst zelf, of bij de individuele interpretatie? 'Sola Scriptura' pretendeert dit geheel bij de tekst te leggen - en dat klinkt solide, maar de vraag is of het in de praktijk kan. En of de veelkleurigheid van het protestantisme geen bewijs is van het eigen ongelijk op dit vlak.


Het is juist op de TUA dat dit onderwerp aan de orde kwam, toen we het boek 'Geestspraak' van H. van den Belt bespraken. Die merkt op dat Gods Geest niet alleen het schrijven van de Bijbelteksten inspireerde, maar ook het lézen en het trekken van conclusies uit de bijbeltekst inspireert. Voor Van den Belt is een belangrijke 'leesregel' dat de Bijbel met de 'Kerk van alle tijden en plaatsen' wordt gelezen. Voor mij is dit een cruciale gedachte, die ik misschien nog wel wat verder doortrek dan Van den Belt doet. Ik ben er nog niet helemaal over uit of de Bijbel primair het boek is van de christelijke gemeenschap, of dat de christelijke gemeenschap voortkomt uit de Bijbel; maar het is een feit dat voor de eerste opvatting zeker zinnige argumenten zijn.


Het Sola Scriptura dat ik in mijn jeugd meekreeg als een soort gouden standaard die we dankzij de Reformatie verwierven, vind ik daarmee echt problematisch (en ik ben dus niet de enige). Het is niet vol te houden wanneer je ook maar enige kennis hebt van de Bijbel en de kerkgeschiedenis. In kerkelijke kringen toch blijven spreken van het Sola Scriptura, in het bijzonder wanneer dit exclusief wordt verbonden aan de Statenvertaling, komt wat mij betreft in de buurt van misleiding.


Daarnaast ben ik nog kritischer gaan kijken naar exegetische 'vondsten' van relatief recente datum, in het bijzonder als deze Israël of de eindtijd (vanuit Openbaringen) betreffen. Te denken valt dan bijvoorbeeld aan de bedelingenleer van Darby en bepaalde opvattingen rond het duizendjarig rijk. Deze "dispensationalistische" theologie leunt heel sterk op het Sola Scriptura (en daarom was ik er aanvankelijk ook wel van gecharmeerd); ik verwijs hier als voorbeeld naar het boekje 'De bijbel én de belijdenis? Over biblicisme en bijbellezen' van J. Fijnvandraat, waar de schrijver zichzelf als 'biblicist' beschouwt. Juist de rol van de traditie, die Fijnvandraat onderwaardeert, zorgde ervoor dat ik kritisch werd op de inzichten van deze stroming. Die inzichten van een enkeling, die geen basis hadden in de hoofdstroom van de kerkgeschiedenis, worden overgewaardeerd zonder dat voldoende wordt verdisconteerd dat elke exegese een tijdgebonden, gekleurde interpretatie is. Een theologie die niet is geworteld in de Kerk 'van alle tijden en plaatsen' kreeg voor mij minder autoriteit, al is het altijd mogelijk ervan te leren.


Om dezelfde reden ben ik ook kritischer gaan kijken naar de exegese van de Reformatie. In een bepaald gedeelte uit de Institutie van Calvijn waarin hij een paar verzen uit 1 Korinthe 3 bespreekt, stelt hij onomwonden dat hij het beter weet dan de kerkvaders - en die schuift hij vrij makkelijk aan de kant. In een onderzoek dat ik deed vergeleek ik zijn houding met die van Benedictus XVI die met betrekking tot hetzelfde gedeelte een veel meer luisterende houding aanneemt en de hele uitleggeschiedenis van het gedeelte verdisconteert in zijn eigen opvatting. Dat is wat mij betreft de manier om te voorkomen dat je eigen geniale inzicht het startpunt wordt van een nieuwe dwaling; de traditie moet op zijn minst fungeren als vangrails. (Overigens hecht ik eraan op te merken dat ik geen oordeel vel over Calvijns houding richting de kerkvaders in het geheel van zijn werken - die houding zal ongetwijfeld genuanceerder zijn, ik heb daar geen studie naar verricht. Het gaat mij hier om dit specifieke geval rond 1 Korinthe 3.)


Op een heel ander vlak ben ik ook terughoudend geworden: de theologische waarde van het brontekstonderzoek, in het bijzonder dat van het Nieuwe Testament. Ik zou graag enige scheiding aan willen brengen tussen het onderzoek naar de oudste variant(en) van het NT, en de vraag welke tekst gezag heeft binnen de Kerk. Er is nu een tendens om hoe dan ook de oudste tekst het meeste gezag toe te kennen, maar dat betekent dat het 'echte' Woord van God blijkbaar in verloren gegane autografen staat, en dat we steeds dichter bij dit oorspronkelijke Woord van God komen wanneer we maar harder ons best doen het origineel te reconstrueren. Een dergelijke gedachte minimaliseert het werk van de Heilige Geest bij de overlevering van de tekst, en dat vind ik bezwaarlijk omdat het naar Gods wil lijkt te zijn om Zijn Woord een menselijk karakter te geven.


Voor de Kerk is het 'terugvinden' van de meest oorspronkelijke tekst dus niet van cruciaal belang. En het lange slot van Markus is geen fout, het verhaal van de overspelige vrouw in Johannes evenmin. Dat neemt niet weg dat het academisch onderzoek naar deze teksten wel degelijk van waarde kan zijn, omdat het licht kan werpen op de betekenis van bepaalde passages. Maar er is het risico dat de drang naar het vinden van de meest oorspronkelijke tekst van die tekst een soort Koran maakt, die dan 'ongeschonden' uit de hand van God zou zijn gekomen en daarna alleen maar is bezoedeld door overschrijffouten. Een term als 'Sola Scriptura' versterkt een dergelijke gedachte.


Ik ben geen moslim en geloof niet primair in een boek, zeker niet in een boek dat God volmaakt liet schrijven om het onmiddellijk daarna verloren te laten gaan. Ik geloof in een levend Woord, dat door de Geest werkt in de Kerk. Een recent gevonden oud manuscript kan voor mij daarom niet de tekst overtroeven die door diezelfde Geest door de eeuwen heen is overgeleverd.


De theologiestudie heeft voor mij het idee verscherpt dat de werkelijke waarde van de Bijbel niet kan worden gevonden door te proberen te achterhalen hoe de tekst is ontstaan, maar eerder door meditatie over de tekst in het geloof dat ze - op allerlei verschillende wijzen - door God in het heden zijn gebracht. En daarbij geloof ik dat ook de "ongepolijste" tekstoverlevering bewust door God zo gewild is. Hij gaf Zijn Woord een menselijk karakter. Dit maakt de Bijbel ook een "levend" document, geen statische tekst (zoals ik eerder de visie op de Koran beschreef).


Iemand zou hier overigens kunnen tegenwerpen dat in het NT de tekst van het OT ook gelijkgesteld werd met het Woord van God: Jezus heeft het bijvoorbeeld bij de verzoeking in de woestijn over 'er staat geschreven'. Dat is inderdaad een belangrijke nuance, en moet ons aan de andere kant bewaren voor een al te menselijke visie op de Bijbel. De Bijbel die we nu hebben, is het Woord dat God ons wilde geven. 


Tegelijk bewijst de manier waarop het NT het OT citeert ook dat de apostelen zelf dit Woord als een levend iets beschouwden en niet als een statische tekst - vanwege het gebruik van de Septuaginta. Voor mij heeft deze vertaling van het OT dan ook aan waarde gewonnen, omdat het het "Oude Testament van de jonge Kerk" was (een titel die Chris Fahner aan een boekje over de LXX gaf). 

woensdag 23 september 2026

Apple TV 'Silo' en 'the greater good'




Ik keek onlangs de Apple TV serie 'Silo', en mij trof daarin de overtuigende manier waarop de druk werd uitgebeeld die kan worden uitgeoefend op mensen om ze iets ve
rschrikkelijks te laten doen zodat iets ergers daardoor wordt voorkomen. In het 'universum' van Silo is dat meest erge de "safeguard", de complete uitroeiing van alles en iedereen in een silo-leefgemeenschap.

Om een dergelijke "safeguard" te voorkomen, moet een leider van een silo wel eens een drastische maatregel nemen - een moord op deze of gene, ook als dat een geliefde betreft. Als met die ene moord de dood van tienduizend mensen wordt voorkomen, dan lijkt dat redelijk. De balans wordt ook nog extremer gesteld in de serie; twee- of drieduizend doden zijn nog steeds te prefereren als daarmee het leven en het voortbestaan van de silo wordt gewaarborgd.

Als kijker voel je aan dat met een dergelijke redenering iets niet klopt. En tegelijk snap je de overwegingen. De personen die een dergelijke beslissing moeten nemen, komen minder verdorven over zodra je weet voor wat voor dilemma's ze zijn gesteld.

Hoe dan ook is er sprake van niveau's in verdorvenheid. Wat het precieze masterplan is, dat is op dit moment nog niet volledig onthuld. Maar wel dat het geen enkele rekening houdt met mensenslevens; de mensen in de silo's zijn 'zaden', totaal geinstrumentaliseerd voor een idee over de ideale wereld van een genius met teveel geld zodat hij een atoombom kan gebruiken voor de verwerkelijking van dat idee.

In de toplaag is het 'kwaad' dus helder te definieren. Het spannende gebeurt in de laag die van deze top wel de instructies en de dreigementen krijgt, maar niet alle contextinformatie. Voor hen is dit het klassieke filosofische dilemma van de trolley. Silo geeft gevoelsmatig een antwoord op dit probleem; dat het niet juist is de enkeling onvrijwillig op te offeren voor de gemeenschap. Dat daarmee iets fundamenteel menselijks verloren gaat.

En dat terwijl de rekensom vrij eenvoudig is, zoals utilitaristen zullen stellen. En zo acteren de leiders - Bernard, en later Camille - ook. Het is niet leuk, maar het is logisch, het is het beste. De gemeenschap gaat daarmee vóór het individu, maar de meeste individuen profiteren daar ook van.

De vraag is echter wat de plaats van 'menswaardigheid' hier is. Het is de kracht van de serie dat dit probleem heel zichtbaar wordt gemaakt. En dat er uiteindelijk wel afstand móét worden genomen van dit utilitaristisch denken, zonder de garantie dat de balans in doden versus levenden gunstiger zal uitslaan. Er worden meer risico's genomen, omdat men niet langer tevreden is met de eenvoudige rekensom. Het lijkt menswaardiger te zijn om desnoods met zijn allen eervol ten onder te gaan, dan om te blijven leven door een logisch beredeneerde beslissing die alleen ánderen het leven kostte.

Ik had het gevoel dat de serie hiermee aan het mysterie raakte van wat het betekent om 'mens' te zijn, en dat elk mens een intrinsieke waarde heeft - iets wat ik zelf uit Genesis 1:27 haal, de mens is gemaakt naar het beeld van God. Voor de gemeenschap geldt niet ongekwalificeerd dat die 'meer is dan de som der delen'. Dat betekent niet dat de gemeenschap onbelangrijk is en dat we naar een hyperindividuele samenleving moeten streven, maar wel dat de gemeenschap slechts dan floreert als het de individuele mens als beelddrager van God wordt erkend en gerespecteerd. Die mens kan zich dan nog steeds ten dienste stellen (of zelfs opofferen) voor de gemeenschap. Maar nooit als instrument in handen van anderen.

zondag 20 september 2026

De gevolgen van Theologie studeren (3)

3. De Redactiegeschiedenis


"Kennis over Bijbelhandschriften, redactiegeschiedenis en geniale theologen kan ook verwarren", stelde het commentaar in het Reformatorisch Dagblad. Het aardige van deze zin is dat de "redactiegeschiedenis" zélf blijkbaar als een vaststaand feit wordt beschouwd. Op de beide universiteiten die ik heb bezocht, was dat ook zeker het geval. Of de gemiddelde Veluwse lezer van het RD eenzelfde opvatting is toegedaan, dat vraag ik me af.


Met redactiegeschiedenis wordt (in deze context) bedoeld dat de bijbeltekst zoals we die nu hebben, niet in één keer is ontstaan, maar een eindproduct is van een proces van schrijven, samenstellen en corrigeren. Een goede vergelijking als contrast is de islamitische opvatting dat de Koran een 1-op-1 kopie zou zijn van een exemplaar dat bij Allah ligt, en eenvoudigweg alleen "geopenbaard" hoefde te worden aan Mohammed.


Toen ik aan de Radboud begon, was mijn opvatting over de aard van de Godsopenbaring al enigszins beïnvloed door de interpretatie van hedendaagse Rooms-Katholieke theologen waardoor ik beter begon in te zien dat de Bijbel gegroeid is binnen de geloofsgemeenschap en daardoor ook gelézen moet worden met die geloofsgemeenschap. In Rooms-Katholiek jargon gaat het om Schrift én Traditie die de geloofsinhoud bepalen. Theorieën rond de precieze ontstaansgeschiedenis van de Bijbelteksten zijn dan niet allesbepalend voor de inhoud van het christelijke geloof.


Ook mijn persoonlijke geloofsovertuiging was daarmee niet louter afhankelijk van een bepaalde Schrift- of openbaringsvisie. Maar de reikwijdte van de wetenschappelijke redactiekritiek was een stuk groter en ingrijpender dan ik van tevoren had vermoed. Tegelijk leverde juist de worsteling met deze materie een mooie ervaring op - daar zal ik hieronder nog iets over zeggen.


De houding van de docenten OT en NT destijds met betrekking tot de schriftkritiek was professioneel. Er was oog voor de betrekkelijkheid van de gangbare bronnentheorie, en we werden daarmee aangespoord om zelf ook kritisch te kijken naar dergelijke methodes. Wat "zwaarder" viel was in algemene zin de zakelijke benadering van de Bijbeltekst. Dat was niet zozeer het "Woord van God", maar het was primair een bijzondere, oude tekst uit een lang verleden. Daarbij golden bepaalde opvattingen impliciet wel als "vaststaand", zoals dat de Exodus uit Egypte een later geschreven ontstaansmythe is voor het volk Israël.


Voor iemand die zijn oorsprong vond in de Gereformeerde Gemeenten is dat een fundamenteel andere omgang met de Schrift, en eentje die ook op gespannen voet staat met het idee dat God Zich daarin betrouwbaar openbaart. De Bijbel wordt meer een verslag van hoe mensen dachten over God, dan dat je er God in hoort spreken. Dit past ook beter bij de theologie als academische discipline, maar tegelijk is het onbevredigend. Want wanneer dit tot het uiterste wordt doorgetrokken is christelijke academische theologie niet anders dan een religiewetenschap. Ergens in de theologie ligt toch de aanname opgesloten dat de Bijbel niet alleen een verslag is van menselijk denken, maar dat dit denken ook een cruciale boodschap heeft voor vandaag - meer specifiek, dat het "heil" teweegbrengt.


Het mooie op de Radboud was dat dit punt goed te bespreken viel, en dat het ook (h)erkend werd. Het heeft mij ook wel verbaasd dat zelfs in een zeer "modern" klimaat er relatief weinig reflectie was op de vraag waaróm de Bijbel als zo'n belangrijk geschrift werd gezien. Vrijwel alle docenten namen dat aan als een gegeven feit; waarbij uiteraard verschillend werd gedacht over wát er dan belangrijk was (en wat er relevant was voor vandaag). 


Toen we een kort essay moesten schrijven over een profetie uit Daniël, liep ik erg tegen de spanning tussen Godsopenbaring en de redactiekritiek aan. Het betrof het visioen dat betrekking heeft op Antiochus Epifanes, waarbij de gangbare opvatting is dat de schrijver dit tijdens het leven van die heerser opschreef - en daarbij zowel heel precies kon weergeven hoe hij tot macht gekomen was, en tegelijk totaal missloeg als het om diens dood ging. De gangbare opvatting wil niet rekenen met de mogelijkheid van door God gegeven openbaring, maar voor het christelijk geloof is dat in mijn optiek juist cruciaal - dat God doet wat Hij eerder beloofd heeft. Ik heb lang met deze spanning geworsteld, en gepoogd om ook de gangbare opvatting ter discussie te stellen dat deze profetie van 'late datum' zou zijn. Het bijzondere was dat juist deze poging door de docent werd gewaardeerd. Voor mij is dat altijd hét voorbeeld geweest van het open en professionele klimaat op de Radboud zoals ik dat heb ervaren.


De volgende keer hoop ik nog wat verder op de rol van de Bijbel in te gaan.

 

dinsdag 15 september 2026

De gevolgen van Theologie studeren (2)

2. Wat is Gods wil?

"Wie wel theologie gaat studeren, doet er goed aan te onderzoeken of dat Gods wil is", haalde ik eerder aan uit het commentaar van het Reformatorisch Dagblad. Nu ik wat langer over die uitspraak nadenk, in de context van theologiestudies, valt me het ironische van de paradox op. Als er íéts is wat we tijdens de studie hebben onderzocht, zeker ook aan de TUA, is het de theologie rond Gods wil. Dus, voor het beantwoorden van de vraag die het commentaar stelt, is theologie nodig.

Juist deze manier van spreken van het commentaar was voor mij een reden om theologie te gaan studeren. Want wat wordt hier bedoeld? Onderzoeken of iets Gods wil is, waar onderzoek je dat? Hoe? En hoe kom je tot een conclusie? 

Waar: is dat de Bijbel? Waarom de Bijbel? Wat ís de Bijbel eigenlijk? En waarom leeft binnen de orthodox-gereformeerde kring de vraag nauwelijks naar het verschil tussen de inspiratie van bijvoorbeeld de NT bijbelboeken en de vorm van inspiratie die nodig was om uit de talloze geschriften de selectie van de NT bijbelboeken te maken? (Ofwel, waar in de bijbeltekst staat de lijst met bijbelboeken?)

Hoe: als we de Bijbel als bron gebruiken, hoe moeten we die dan lezen? Hoe voorkomen we dat we onze eigen ideeën laten terug-echoën uit de Bijbel? Gebruiken we commentaren, en zo ja, hoe selecteren we die en zijn we echt bereid onze eigen opvattingen te laten corrigeren door mensen die buiten ons eigen kringetje staan? Hoe laat je Gods Woord echt "eerlijk" spreken?

Conclusies: Wanneer kan je concluderen dat je Gods wil hebt begrepen? Is dat het beroemde "briefje uit de hemel", bijvoorbeeld die ene tekst die blijft haken - of begeef je je dan op glad ijs omdat je een tekst zomaar los laat zingen van zijn context? Hoe voorkom je dat je idee van Gods wil iets totaal subjectiefs wordt? Kan je nog gecorrigeerd worden door een ander?

Ik proef in de formulering van het RD commentaar iets vanzelfsprekends, dat het gaat om een "zoeken in afhankelijkheid en gebed" of iets dergelijks. Daar zit iets moois in, maar ik vind het tegelijk lastig dat het zo weinig concreet is. En uiteindelijk zou het antwoord op de vraag naar Gods wil toch wél concreet moeten zijn: je gaat theologie studeren of niet. Ik kan dat zelf slecht baseren op een subjectieve ervaring, waar die ook op gegrond is. 

Daar komt ook een bepaalde allergie bij voor mensen die anderen proberen te overtuigen van het idee dat ze zelf weten wat Gods wil is; een voorbeeld hiervan kwam recent nog naar voren in het boek van Danny Grootveld over de familie Maasbach. Zelf heb ik dit niet op zo'n extreme manier meegemaakt, maar ik vind het over het algemeen erg lastig om mijn handelen te baseren op wat een ánder als Gods wil ervaart. Ik kan zeker geloven dat mensen soms Gods leiding heel direct ervaren, en tegelijk is dat hún ervaring en niet de mijne. Vanuit mijn perspectief zie ik mensen die een bepaalde stap willen zetten in hun leven, omdat ze het idee hebben dat dat goed is om te doen. 

Maar tegelijk lees ik in de Bijbel ook regelmatig van mensen die Gods stem horen en die dat vervolgens anderen moeten vertellen. Misschien kom ik op dit onderwerp later nog terug; tijdens de studie is dit punt talloze malen onderwerp geweest van gesprek. Meer algemeen ben ik er meer van doordrongen geraakt dat een kerkelijk leerstellig kader belangrijk is, waarbinnen dan ruimte kan zijn voor individuele spirituele ervaringen. 

Hoe dan ook, bij mij groeide in ieder geval het besef en het vertrouwen dat God mij juist deze wat meer zakelijke houding gaf om er iets mee te doen. Toch ook ergens een subjectieve conclusie! Het is mij in een zeer letterlijke zin echter "niet gegeven" om daar veel bij te voelen. Ik moest dus theologie gaan studeren om meer te leren over de wil van God.