vrijdag 24 maart 2023

Autisme in Arcadia

Ik wil me niet aanpassen. 

Luz Hendriks - Arcadia [S01E02]



Intro


Disclaimer

Dit artikel is niet bedoeld als aanbeveling om de serie te gaan kijken. Los van onderstaande is er genoeg kritiek te leveren op het gebodene in Arcadia (iets wat ik misschien nog wel eens zal doen).


Vanaf maart 2023 is de nieuwe serie Arcadia gestart in Nederland en België; een - al dan niet terecht - miljoenen kostende productie. Het verhaal speelt in een griezelig dystopische omgeving, waarin van alles fundamenteel mis is, maar merkwaardig genoeg - geheel naar het dictaat van de huidige normen - geen sprake is van racisme en ook alle ruimte is voor seksuele relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht. (Waarmee maar gezegd is dat die verlichte normen blijkbaar niet persé de aankondiging zijn van de heilstaat).


Om maar gelijk met de deur in huis te vallen: het verhaal van Arcadia boeit me niet. Er zullen hieronder vast een aantal spoilers zitten maar dat is dan puur toeval; de reden dat ik de serie gekeken heb had maar met één aspect te maken: de vertolking van Luz Hendriks, een persoon op het autismespectrum, door Lynn van Royen.


Het zegt ongetwijfeld ook iets over mij dat ik op deze manier gekeken heb. De rol van Luz riep hoe dan ook de meeste herkenning op, en ik wil graag wat reflecties geven aan de hand van een aantal typische ‘autisme-dingen’ die in de verschillende scènes worden uitgebeeld.



Onbelangrijke details

 

Cato We gaan vertrekken, Luz. Je moet kiezen.

Luz Ik bén aan het kiezen.


De serie begint - voor mij dan, na de klopjacht - met Luz die bezig is met oorbellen uitzoeken voor een feest. Het is duidelijk dat Luz door de oorbellen volledig in beslag wordt genomen, hoe onbelangrijk ze in feite ook zijn. Iemand anders hakt uiteindelijk in een seconde de knoop voor haar door, en daarmee is het probleem verdwenen.


In de tweede episode komt iets vergelijkbaars langs, wanneer Luz een vogelhuisje verwijdert:


Cato Luz, daar hebben we geen tijd voor. Waar we nu gaan wonen, hebben we niet eens een tuin, hè.

Luz Dat is van papa.


Haar obsessie met vogels wordt ook zichtbaar in de nachtelijke scène met Hanna in het kleinere huis waarnaar ze moesten verhuizen:


Luz Wie gaat er nu woensdag met mij vogels kijken?

Hanna Dat weet ik niet, Luz. Iedereen heeft het druk.

Luz Papa ook, maar die maakte tijd.

Luz wekt hier de indruk dat het haar relatief koud laat wat haar vader overkomt, maar dat ze intussen niet kan slapen vanwege het vogelkijken. Zodra Hanna later in het gesprek belooft met haar mee te gaan vogelkijken, gaat ze rustig slapen.


Als ze later met haar moeder naar het werk gaat, zegt ze:


Luz Langs hier is niet de kortste weg naar het werk.

Cato Dat gaat zo met bussen, die volgen een vaste route.

Luz Ja, dat weet ik. Ik zeg gewoon dat dit niet de kortste weg is. Ik ging liever met de auto van papa.

Cato Dat weet ik, schat. Ik ook.


Bij een vrij ingrijpend gesprek met de revisor aan de tafel waar haar vader placht te werken, gaat de inhoud van het gesprek langs haar heen omdat haar aandacht alleen naar het vogelbeeldje uitgaat - en dat ze alles heeft gemist blijkt ook wel uit het gesprek met haar moeder erna, die nog een keer uitlegt dat ze haar baan kwijt is.


Na een incident in een bus volgt een gesprek met regulator Marco:


Marco Wat gaat er dan gebeuren, denk je?

Luz (ogen gericht op een bloemetje) Dan word ik gedeporteerd.

Marco Ja. Dat wil je toch niet?

Luz Daar zitten nar het schijnt nog goudhaantjes. Ik heb die nog nooit in het echt gezien. 


In episode 7 hoort ze dat haar vader nog leeft:


Milly Luz… kom eens… ik heb papa gezien. Hij leeft en hij is veilig.

Luz Heeft hij al goudhaantjes gezien?


Deportatie lijkt voor Luz veel minder belangrijk te zijn dan de goudhaantjes. Ik weet niet of veel kijkers dit zouden interpreteren als een coping-strategie - mijn eigen ervaring zegt me dat het daar niets mee te maken heeft en Luz hier inderdaad aan de goudhaantjes de prioriteit geeft. De relatie met haar vader is voor haar bijzonder vanwege de vogels. Dat is geen plat egoïsme maar heeft te maken met het onvoldoende begrijpen/aanvoelen van de sociale structuren (die bepalen dat deportatie een diep ingrijpend drama is). De vogels zijn voor haar veel concreter dan al het andere waar haar familie zich druk over maakt.


Dit is wel duidelijk een handicap van Luz, omdat het feitelijk gezien onjuist is om deze prioriteiten te hanteren en het gros van de mensen dat ook niet zo doet. Ze zal deze prioriteiten van binnen (gevoelsmatig) echter nooit kunnen veranderen; hooguit verstandelijk.


Rigiditeit

Luz heeft zo haar eigen, vaste dingen waar ze aan gehecht is. Dit is een klassiek element van het autisme.



Bijvoorbeeld als ze zijn verhuisd (een drama omdat ze niet tegen rommel kan) en ze een kamer moet delen met Hanna:


Luz En mijn kleren dan?

Hanna Weet ik veel. Leg een deel onder je bed, of zo.

Luz Kleren moeten in een kleerkast.


Een stukje rigiditeit komt ook terug in het zwart-wit denken van Luz. In een gesprek met Hanna vraagt ze zich af waarom haar vader weg moest:


Luz Is het mijn schuld dat papa naar buiten is gestuurd?

Hanna Hoezo?

Luz Hij zei dat hij blij was dat hij naar buiten moest, en niet ik.

Hanna Jij wist toch niet wat hij aan het doen was? Hoe kan het dan jouw schuld zijn?

Luz Dus het is zijn eigen schuld dan?

Hanna Misschien is het ook wel niet zijn schuld. Misschien moeten we helemaal niet zo leven zoals we dat nu doen. Met scores die bepalen wat je wel of niet mag. Of dat je meteen wordt buitengegooid zodra je ook maar iets verkeerd doet.

Luz Wat moeten we dan wel doen met die mensen?

Hanna Een tweede kans geven.

Luz En als ze dan nog eens iets verkeerds doen?

Hanna (wanhopig) Ik ga woensdag vogels met je kijken.


Wanneer ze voor de tweede keer met de bus gaat, dit keer zonder haar moeder, ziet ze een vrouw op de plek zitten waar ze de vorige keer had gezeten:


Luz Je zit op mijn plaats.

Vrouw Hier is plaats genoeg.

Luz Ja, dat is waar. Mag ik dan mijn plaats terug? Ik zit daar altijd.

Vrouw Wel, nu zit ik hier.


(Merk trouwens op dat ze de opmerking van de vrouw over de hoeveelheid beschikbare plaatsen letterlijk neemt en het er mee eens is, zonder door te hebben wat de vrouw er mee bedoelt aan te geven).


Op haar werk hecht ze ook aan haar eigen plek:


Luz Dat is mijn plaats.

Bart Oei. Niemand heeft hier toch een vaste plaats?

Luz Dat zijn mijn spullen.


Opmerkelijk hier is het noemen van de spullen; die horen bij haar wereld - veel meer dan de mensen. Spullen zijn statisch, betrouwbaar - ze zijn vandaag zoals ze gisteren waren. Luz als autist heeft duidelijk behoefte aan die vastheid, dat aantasten - zoals Marco doet - is daarom extra gemeen.


Uiteindelijk wordt Luz op haar werk ontslagen omdat ze zich wel héél precies aan de twee-minuten-limiet houdt voor een klantenservicegesprek. Rouwig is ze er niet om.

Deze scènes bekijkend als letterlijke toeschouwer voel ik ook de spanning die Luz’ rigiditeit oplevert voor de omgeving. De vrouw in de bus stond volledig in haar recht, er was geen enkele logische reden waarom Luz haar plaats zou moeten krijgen.



Ook hier botsen echter de belevingswerelden; waarbij de wereld van Luz alleen door haarzelf wordt gedeeld en die van de vrouw door de rest van de gemeenschap. Maar het is goed om te beseffen dat voor Luz de bus met de stoelen een heel andere betekenis heeft dan voor de ‘gewone’ mens - ongetwijfeld is de bus voor haar net zoiets als haar geordende kleerkast: alles heeft zijn plaats, móét zijn plaats houden - want anders worden de dingen te onzeker.


Verder is de wereld van Luz ook kleiner, en hierdoor is de rol van de bus in die wereld automatisch relatief groot. Voor de vrouw is de bus niet meer dan een futiliteit in haar totale leven binnen de maatschappij, een onbelangrijk hulpmiddel om de dingen te doen die werkelijk belangrijk zijn voor haar. Luz participeert veel minder in de maatschappij - in de zin dat ze op het maatschappelijke leven betrokken is; en dat maakt haar belevingswereld klein. De concrete activiteiten in haar leven (zoals de busrit, maar denk ook aan het vogels kijken) gaan daardoor een veel grotere plaats innemen.


Wanneer de vrouw op háár plaats gaat zitten, raakt ze daarmee en beschadigt ze een element van Luz' leven. Het probleem is dat de vrouw dat onmogelijk kan raden. Om beter te begrijpen wat Luz hier in de bus ervaart, moet je je voorstellen dat je iets bezit waar je erg aan gehecht bent - als je om auto's geeft, bijvoorbeeld een mooie, dure auto waar je zuinig op bent en waar je graag in rijdt. Stel nu, dat op elk moment een wildvreemde jouw auto zou kunnen meenemen, en dat niemand begrijpt waarom jij daar zo'n probleem van maakt. Zou je je dan net zo machteloos voelen als Luz?


Obsessieve handelingen

Er zijn mij tot dusver twee momenten opgevallen waarin Luz obsessief handelt. In episode 2 zien we de jonge Luz die bewust één bepaalde tree overslaat op de trap. De oudere Luz doet dat nog evenzo.



Wanneer Luz op bezoek gaat bij de vader van Marco in het ziekenhuis, zien we dat ze zorgvuldig - op haar tenen - op de tegels loopt, waarschijnlijk om te vermijden dat ze de voegen raakt.


Obsessieve handelingen lijken verder voor Luz niet erg bepalend te zijn, soms lijkt de behoefte aan structuur in obsessie over te gaan, zoals bijvoorbeeld bij het snijden van groente. Wat verder opvalt is dat ze geen of weinig repetitieve handelingen verricht.


Sociaal

Het is duidelijk dat de relatie van Luz met de mensen om haar heen moeizaam verloopt. We hebben al gezien dat ze meer aandacht geeft aan spullen (en vogels), en dat ze aan intermenselijk contact minder behoefte heeft. Dit wordt aan het begin gelijk duidelijk, als ze tegen haar vader zegt dat ze met niemand anders zal praten op het feest.


De relatie met Marco overvalt haar eigenlijk, ze merkt waarschijnlijk iets bij zichzelf wat ze niet goed verklaren kan. Ondanks dat ze bijzonder onhandig met Marco omgaat, is dit het meest belangrijke sociale contact (en dat met zijn vader) wat ze heeft. (Verder is er met Marco ook van alles mis, vermoed ik).


In episode 4 wil Bart grappig zijn (de mooiste scènes uit de hele serie. Op de één of andere manier kan ik er geen genoeg van krijgen om Marco Bart te zien afranselen. Ik begrijp dat wat Bart doet op dit moment maatschappelijk gezien onder een enorm vergrootglas ligt - #metoo en dergelijke, en dat het daarom niet heel vreemd is dat dit zo wordt verwerkt in de serie. Maar Barts grapje maakte me zó woest dat ik me nog zal moeten inhouden als ik de acteur in levende lijve ergens tegenkom…)


Luz Mag ik mijn appel terug?

Bart Tuurlijk.

Luz Maar hij zit in je broek.

Bart Ah, ja, hij zit in mijn broek. Je kunt er hem toch uithalen?

(Luz haalt met grote tegenzin de appel uit zijn broek, en loopt weg)

Bart Hé, krijg ik geen kusje?


Marco heeft dit alles gadegeslagen en zet één en ander recht door middel van een gedwongen bezoekje aan de wc. Voorzover ik me kan herinneren is Marco alleen hier gewelddadig; precies op het juiste moment, zou ik zeggen. Ik vroeg me eerlijk gezegd af of er wel betere oplossingen zijn; een officiële aanklacht via een hogere instantie zou vele malen tijdrovender zijn geweest en nauwelijks effectief. Een prettige bijkomstigheid van het dictatoriale regime.

Bart is snel en goed genezen:


Bart Luz, ik kom mij verontschuldigen bij jou voor dat grapje met die appel.

Luz Was dat een grapje?

Bart Ja. Het gaat niet meer gebeuren.

Luz Ik vond dat niet grappig.


Ik vermoed dat iedereen die wel eens gepest is, zich met Luz kan identificeren - en zich iemand wenst als Marco die voor hem of haar opkomt.




De gebeurtenis met Bart leidt gelijk tot de vraag wat een ‘vriend’ is:


Bart Wil je eventueel tegen je vriend bij het Schild zeggen dat ik mij ben komen verontschuldigen bij jou?

Luz Heb ik een vriend bij het Schild?

Bart Die gast die hier net was.

Luz Ik ken alleen regulator Simons.

Bart Ja, die. Wil je hem zeggen dat ik mij ben komen verontschuldigen bij jou? Alsjeblieft? 

Luz Ja, ik zal het zeggen.

Bart Dank je.


Luz moet heel erg verwerken wat ze hoort, namelijk dat Marco volgens Bart een ‘vriend’ van haar is. Het lijkt erop - in het vervolg - dat voor haar een ‘vriend’ altijd een heel goede, echte vriend is. En omdat Bart Marco een ‘vriend’ noemt, is Marco blijkbaar zo iemand. Ze zal dit ook - op haar manier - romantisch in hebben gekleurd, maar omdat ze later Marco’s vader ook ziet als vriend speelt romantiek bij haar beeld van vriendschap waarschijnlijk geen doorslaggevende rol.


Het doet zeer om te zien hoe Marco afhoudend reageert op Luz (hoewel zijn actie met Bart bewijst dat Luz ook iets voor hém betekent). Dit blijft tot aan het einde van de serie zo, als een soort relationele cliffhanger voor het volgende seizoen - vermoed ik.

Luz spreekt daarna met Hanna over Marco. Hanna heeft alle reden om Marco zwart af te schilderen, en zeker niet als vriend. Tenslotte zegt ze:


Hanna Luz, Marco Simons is je vriend niet. Je vindt wel iemand anders. Een echte vriend.

Luz Papa zei dat ook altijd. Maar dat is niet zo, niemand wil dat. Iedereen vindt mij gewoon raar.


Hoe hard dat ook klinkt, maar Luz heeft hier uiteraard gelijk in. Ze moet wel zeldzaam veel geluk hebben wil er iemand deel willen gaan uitmaken van haar leefwereld - en nog belangrijker, zij van die van de ander.

In het ziekenhuis treft ze (samen met haar moeder) Marco onverwachts aan.


Luz Waarom ben jij hier?

Marco Mijn vader is hier opgenomen. (loopt weg)

Luz Wat heeft hij?

Marco Een gebroken sleutelbeen. Fijne dag.

Cato Wat doet het ertoe waarom hij hier is?

Luz Mag ik dat niet vragen?


Erg herkenbaar: het stellen van vragen die blijkbaar ‘onbehoorlijk’ zijn. Die onzekerheid over de miljoenen ongeschreven sociale regels komt ook naar voren bij het dozen inpakken met Marco’s vader Simon:


Simon (lacht als hij ziet hoe Luz werkt)

Luz Doe ik iets verkeerd?

Simon Nee. Je bent goed bezig. Je doet me denken aan iemand.


Luz laat hier een soort wantrouwen naar Simon zien. Dat wantrouwen komt voort uit het niet-vertrouwd zijn met het sociale verkeer. Er is niets wat haar vertelt dat het lachje van Simon iets anders betekent dan het lachje van Bart op de werkvloer - ze komt daar alleen achter door het te vragen.


Mooi is het moment dat Luz door Marco naar huis gebracht wordt, en ze vraagt naar het afluisteren:


Luz Luister je ons nog altijd af?

Marco Daar mag ik niet over praten. (na een poos) Nee.

Luz Jammer. Anders kon ik zo tegen je praten.


Hiermee geeft Luz aan dat ze wel wil en kan praten met Marco, maar dat dit niet op een gewone manier kan. Via de afluisterapparatuur is dat makkelijker; waarschijnlijk omdat ze dan niet afgeleid wordt doordat ze de ander tegen wie ze spreekt tegelijk ziet. Er zijn dan teveel signalen die tegelijk moeten worden geïnterpreteerd. Nogmaals, erg mooi moment, omdat het zo herkenbaar is.


Dat Luz nauwelijks verbonden is met de maatschappij heeft in Arcadia ook een paar goede kanten. Zo speelt voor haar de score geen rol (die voel je niet, zoals ze tegen Simon zegt). Ook ziet ze het inpakken van dozen als goed werk. Beter werk dan het bellen van boze klanten. Wat dat laatste betreft kon ik me erg goed in haar inleven; maar net als Arcadia denkt onze maatschappij daar anders over.


Prikkels en stress



Luz loopt altijd met een koptelefoon; eentje met buitengewoon goede noise-cancelling (gegeven de staat van de verdere techniek in Arcadia). Wat mij betreft hét levensreddende attribuut voor autisten. De koptelefoon gaat op zodra het te druk dreigt te worden - zoals direct opvalt bij het feest in de eerste episode. Die ‘drukte’ kan komen door veel mensen, maar ook doordat een situatie sociaal complex wordt - met het gezin in de auto, bijvoorbeeld. Ik vond het erg herkenbaar.


De koptelefoon helpt niet altijd, zoals bij één van de eerste huiszoekingen. We zien Luz dan met haar handen in het hoofd de controle verliezen. Hetzelfde gebeurt uiteindelijk tijdens de onfortuinlijke busrit waarbij iemand anders ‘haar’ zitplaats in beslag neemt.




Ironisch genoeg weet ze zich toch behoorlijk te handhaven in alle ellende die over haar en haar familie wordt uitgestort en ze weet na elk conflict of drama zich wonderlijk goed te herpakken -  veel beter dan een gemiddeld mens dat zou kunnen in het echte leven. Het is film, zullen we maar zeggen.


Zelfinzicht

Dit was de vraag die bij mij bleef steken: In hoeverre heeft Luz inzicht in haar eigen problematiek, en daaraan gerelateerd, wat zou haar IQ zijn?

Wat me opvalt is dat haar familie op kinderlijke toon tegen haar praat. Eén keer verweert ze zich daartegen (situatie is dat ze samen op één kamer moet slapen met Hanna):


Cato Luz, die vogelhuisjes die papa maakte, daar woonde toch ook altijd meer dan één vogel in?

Luz Ik ben geen kind, hè.


Haar gedrag lokt uit dat mensen haar als kind behandelen, de vraag is in hoeverre Luz daadwerkelijk kinderlijk is. Zelfinzicht heeft ze van tijd tot tijd in ieder geval wel, zoals gelijk bij het eerste verhoor:

Luz Waarom ben ik hier? Is het omdat ik anders ben?


En bij het gesprek na het conflict in de bus:


Marco In de bus heeft niemand een eigen plaats.

Luz Ja, dat is een domme regel.

Marco Ik denk dat jij de enige bent die er zo over denkt.

Luz Ik weet het.


Ook lijkt ze een bepaald inzicht te hebben in hoe anderen denken. Ze concludeert na het verhaal van Marco’s vader: "Ik denk dat Marco je heel graag ziet." Toch kan ze niet altijd goed de aansluiting vinden. Marco is niet erg blij met het vogelhuisje dat ze voor hem heeft meegenomen als aandenken - waarbij ik opnieuw opmerk dat er met Marco ook wel wat mis is.




Concluderend heeft Luz wel een bepaald inzicht in haar eigenaardigheden, maar lijkt het haar niet echt te raken. Ze beschouwt het meer als een feit dan als een probleem, hierdoor gedraagt ze zich zoals ze zich voelt - zonder veel reserves, omdat ze (op dit vlak) geen eisen aan zichzelf stelt. Aan het begin heb ik een uitspraak van haar opgenomen: Ik wil me niet aanpassen. En in dit eerste seizoen van Arcadia houdt ze zich daar ook aan.


Conclusies

Over obsessies gesproken: Het schrijven van dit artikel was voor mij een obsessieve bezigheid. Er is geen direct logische reden voor te bedenken om hier een volledige dag aan te besteden. Ik deed het, omdat wat ik zag, me raakte.


Daarbij viel het me op - en dit is mij eerder opgevallen - dat voor mij verhaalfiguren net zo werkelijk zijn als ‘echte’. Sterker nog, Luz Hendriks is voor mij veel werkelijker dan Lynn van Royen ooit zal worden. Ook bij het schrijven van eigen fictie heb ik die ervaring: dat de fictieve wereld ‘echter’ is dan de ‘echte’. Daarom heb ik in mijn reflecties hierboven ook over Luz gesproken alsof ze een werkelijk bestaand persoon is.


Misschien dat dit stuk iets kan helpen met de acceptatie van mensen met autisme, en dan vooral zij die niet in staat zijn om zich aan te passen. Het kan zo maar zijn dat je in dezelfde situatie terecht komt als die vrouw in de bus, en het is dan fijn om beter te begrijpen wat er achter de vraag van een autistisch persoon steekt.


Een spannende vraag vind ik die van het wel of niet moeten aanpassen. Luz kon dat niet, nog niet in ieder geval. Maar wat als je het wél kan? Mijn eigen ervaring is dat het er snel toe leidt dat je je anders voordoet dan je bent, dat je dus niet meer jezelf bent.


Je niet aanpassen betekent aan de andere kant dat je er een beetje vanuit gaat dat de wereld om je heen dat dan maar moet doen, iets wat gebeurt rond Luz in Arcadia. Dat is een belasting voor de directe omgeving, maar - zoals we bij Luz hebben gezien - kan dit er toe leiden dat de omgeving op een te kinderlijke manier met je omgaat. Wil je echt dat je omgeving steeds voor jou op eieren moet lopen? (Uiteraard geldt dit alleen voor hoog-functionerende mensen).


Belangrijk is voor mij de gids van het christelijk geloof, een geloof dat van ons allemaal zelfverloochening vraagt. Voor de één is dat dit of dat, voor mij ligt dat op de hierboven besproken vlakken.

maandag 20 maart 2023

Een jongen met broodjes

(Eerder hier als ingesproken versie gepubliceerd)


Hier is een jongetje dat vijf gerstebroden en twee visjes heeft - maar wat betekenen die voor zovelen? (Johannes 6:9)


Een wonder

We lezen in de vertelling van Johannes 6 dat de Heere Jezus de berg op ging met zijn discipelen, en de menigte mensen zag die zich bij Hem had verzameld. Een menigte van vijfduizend mannen die naar Hem opkijkt.

Allereerst valt het dan op dat het Jezus is Die aan Filippus de vraag stelt hoe deze mensen gevoed moeten worden. De vraag is waaróm Jezus juist over het eten begint, en het antwoord daarop is minder makkelijk te vinden dan aanvankelijk het geval lijkt.

Vanuit de paralleltekst in Mattheus 14 mogen we aannemen dat de menigte op een eenzame plaats was, ver verwijderd van de bewoonde wereld. Dus het is logisch dat eten op een gegeven moment een probleem wordt. Maar het zijn niet de mensen zelf die dit probleem als eerste ervaren of zien, het is Jezus Die als Eerste aangeeft dat de mensen voedsel nodig hebben.

Iets verder in Johannes 6 wordt er een vergelijking gemaakt met het manna tijdens de woestijnreis van het volk Israël. Tijdens die reis was het doorgaans het volk dat klaagde over gebrek. Het had daarom niet vreemd geweest wanneer ook nú de vijfduizend Jezus in de rede waren gevallen en waren vertrokken om eten te gaan halen.

Waarom zou Jezus trouwens Zijn prediking onderbreken voor zoiets stoffelijks - zelfs vóórdat ook maar iemand er om vroeg? Had Jezus Zelf niet de duivel voorgehouden dat de mens niet zal leven bij brood alleen, maar van elk woord dat uit de mond van God komt? Was het niet beter geweest wanneer Hij nog een halfuur had doorgepreekt, het hoort toch allereerst om het behoud van de ziel te gaan? Wie weet wat dat halfuur nog had mogen uitwerken!

Het wordt echter nóg vreemder wanneer we zien hoe Jezus dit wonder voltrekt. Het is immers Dezelfde Jezus Die even daarna met een machtswoord de wind van het meer van Galilea tot bedaren zal brengen; waarom stilt Jezus niet gewoon de honger van deze mannen? Nee, het lijkt zo omslachtig allemaal: eerst stellen de discipelen voor om de mensen weg te sturen, en vervolgens legt Jezus de verantwoordelijkheid bij hen neer om voor eten te zorgen. De discipelen protesteren, er is letterlijk voor een vermógen aan eten nodig voor 5000 man. Uiteindelijk gaan ze maar op onderzoek uit of iemand misschien wat te eten heeft meegenomen.

Een hele operatie, twaalf discipelen versus vijfduizend mannen. Dit had Jezus een stúk eenvoudiger kunnen maken, als Hij dat ook gewild had. Het zou Hem maar een half woord hebben gekost. Maar Jezus grijpt niet in. De discipelen zoeken en vragen, en dan vinden ze een jongetje dat vijf broodjes en twee vissen heeft. Vanuit de vertelling lijkt het wel alsof ze daar direct mee naar Jezus zijn gegaan, maar het is onwaarschijnlijk dat de discipelen die paar broodjes afdoende zouden hebben gevonden. Waarschijnlijker is het dat ze hebben doorgezocht, en dat die vijf broodjes en twee vissen de totale opbrengst zijn.

Werkelijk niet veel. De vraag is of niemand van de andere mannen eten bij zich had, of dat niemand bereid was te delen. Dat laatste wilde deze jongen in ieder geval wél, en dat mogen we niet vanzelfsprekend vinden. De jongen had niet voor niets eten meegenomen of meegekregen van zijn ouders. Wat kunnen de discipelen tegen hem gezegd hebben dat hem over de streep trok om zijn kostbare schat uit handen te geven? Wat zou er voor hem zelf nog overschieten als hij die broodjes met vijfduizend anderen moest delen? Een weinig aantrekkelijke gedachte!

Deze gezegende jongen brengt zijn geloof in de praktijk. Misschien was er nog iemand die eten bij zich had, en die het angstvallig verborgen hield. Diens eten belandt niet bij Jezus; diens eten kan Jezus dus niet gebruiken. Sterker, diens eten wordt overbodig vanwege de overvloed van het brood dat straks wordt uitgedeeld.

Zodra de discipelen bij Jezus zijn met de schamele oogst, dankt Jezus en breekt het brood. Niet te snel overheen lezen, maar even stilstaan bij dat breken. Brood breken voor vijfduizend mannen. Jezus heeft Zijn discipelen laten zwoegen, maar neemt nu het grootste werk op Zich.

Alles in dit verhaal is bewerkelijk, intensief, nergens wordt er een snelle oplossing gebruikt. Jezus had eenvoudig het hongergevoel van de mensen uit kunnen bannen - Hij doet het niet. Jezus had van stenen brood kunnen maken - Hij doet het niet. Hij had manna of kwakkels kunnen laten regenen - Hij doet het niet.

We hebben dus twee vragen: Waarom bekommerde Jezus Zich om het eten van deze vijfduizend mannen, en waarom zorgde Hij er op deze manier voor?


Waaróm?

In dit verhaal, en niet alléén hier, blijkt dat Jezus het geluk van de héle mens op het oog heeft. We moeten voorzichtig zijn met het loskoppelen van lichaam en ziel, God schiep de mens naar Zijn beeld - en dat betrof méér dan de ziel, het betrof de complete mens, mét zijn lichaam. Niet voor niets betekent 'ziel' in het Oude Testament doorgaans 'persoon', en is het synoniem met 'mens'. We moeten ervoor waken dat we denken dat het evangelie louter betrekking heeft op het onstoffelijke. Het bezielde lichaam is wat ons mensen maakt, niet meer en niet minder.

Wanneer de Bijbel het geestelijke stelt boven het aardse, gaat dit niet over het onderscheid tussen ziel en lichaam; maar wordt juist óók het lichaam opgeroepen om geestelijk te worden. Aards staat tegenover hemels, als een leefwijze - aards betekent het gericht zijn op het hier-en-nu, zonder Gód erkentelijk te willen zijn. Maar het wil niet zeggen dat ons lichaam niet hemels gericht kan worden.

Jezus koppelt ziel en lichaam niet los. En daarom is er een minder groot verschil tussen Zijn prediking en het wonder van de spijziging dan we misschien geneigd zijn te denken. Zijn prediking is gericht op het hart van de mensen, op hun innerlijk, maar de uitwerking van de prediking blijft nooit innerlijk - die uit zich in het lichaam. En dat lichaam heeft voedsel nodig, zo is het vanaf het begin geweest. Door aandacht te hebben voor hun behoeften, zelfs nog vóór ze die behoefte voelden, aanvaardde Jezus hen volledig in hun mens-zijn.

Goed beschouwd wijzen haast alle wonderen van Jezus in die richting. De genezing van mensen is geen soort manier om het evangelie te promoten, maar lichamelijke genezing hoort er helemaal bij. Wel is het zo - en daar maken we dan toch even onderscheid tussen lichaam en ziel - dat het zwaartepunt bij de ziel ligt. Waarom? Omdat een genezen lichaam op zichzelf geen waarde heeft zonder dat het innerlijk, de persoon zelf, genezen is. Men kan een schip repareren, maar wanneer de kapitein er vervolgens de verkeerde kant mee opvaart komt het alsnog niet tot zijn doel. Elke genezing door Jezus staat dus in het teken van de genezing van de héle persoon. Het staat er zo terloops, aan het begin van Johannes 6: het Pascha was nabij. Het voert nu te ver om alle lijnen van Johannes 6 richting het Heilig Avondmaal te gaan trekken, we volstaan met de opmerking dat ook dit broodwonder niet louter gericht is op het voeden van het lichaam.

Tenslotte vestigen we onze aandacht even op die losse opmerking, zowel in Johannes 6:10 als in Mattheus en Markus. Er was veel gras op die plek. Groen gras, zoals kanttekening 11 bij Johannes 6 treffend opmerkt op basis van Markus' weergave van deze gebeurtenis. Psalm 23 komt in gedachten. De goede Herder leidt Zijn schapen in grazige weiden. Verrassend letterlijke vervulling van die psalm!


Waarom zó?

Dan onze tweede vraag. Waarom zo moeilijk? Waarom niet, net als in de woestijn, het eten gewoon uit de lucht laten vallen? Het hele proces van zoeken naar eten tot het breken van stukjes voor vijfduizend man is gigantisch tijdrovend. Het lijkt niet erg logisch.

Wat opvalt is dat Jezus alleen het brood breekt. De rest, het mééste werk zouden we kunnen stellen, dat wordt door anderen gedaan; het zoeken, het geven en het uitdelen van het brood. Als je hier wat langer over nadenkt, kan het gevoel opkomen dat Jezus Zich wel érg afhankelijk opstelt van wat de mensen (en de discipelen) uitvoerden. Álles komt bij de mensen vandaan. Kijk, het wonder van het manna en de kwakkels - dat kunnen we met recht een eenzijdig soeverein Godswonder noemen. Maar Jezus Die eerst op zoek moet voor een paar simpele broodjes - dat lijkt daar toch totaal niet op? Hoort juist niet alles bij Gód vandaan te komen?

Zo denken zou echter een valse tegenstelling creëren. Mensen en God zijn geen concurrenten, en Jezus bewijst dat hier in deze geschiedenis. Het is haast alsof ze daar met elkaar het wonder uitvoeren; hoewel - en dat volstrekt terecht - alleen Jezus er uiteindelijk de eer voor krijgt. Want Jezus is hier niet "slechts" Één van de vele aanwezigen. Hij is de Schepper, van het brood, van het gras, en óók van elk van die vijfduizend mannen. Zo komt álles wat er gebeurt in dit verhaal uiteindelijk uit Zijn hand voort.

Het is een bewuste keuze van Jezus om mensen te gebruiken. Niemand twijfelt eraan dat Jezus bij machte was om direct in te grijpen, maar dat is niet wat er gebeurt. Jezus maakt gebruik van wat er wordt aangeboden.

Dat brengt ons bij de laatste waar we de aandacht op willen vestigen. Want wat wórdt er eigenlijk aan Jezus aangeboden? We zien Jezus daar als het ware Zijn armen openen om alles te ontvangen wat de mensen Hem willen geven, en Hij wacht.

Uit de groep van vijfduizend mannen stapt een jongen naar voren. Één jongen. Het is zelfs zeer de vraag of die jongen wel bij de vijfduizend mannen werd gerekend. Één enkeling stelt zijn gaven beschikbaar voor de Heere Jezus. Maar het zijn intussen wel de broodjes van deze jongen waarmee al die anderen daar op het groene gras werden gevoed. Jezus vermenigvuldigde, zeker, maar het bleef het brood van die jongen. Hij gaf in vertrouwen zijn brood aan Jezus, en werd niet teleurgesteld.

En ja, ook vandaag zijn de armen van Jezus open om onze gaven te ontvangen. Dat kóst ons wat, afstand doen van onze gaven; maar we krijgen er oneindig veel meer voor terug. Denk bij twijfel maar aan die jongen met broodjes.

maandag 13 februari 2023

De ziel van Rome sterft

De vrouw versus het beest

Het Bijbelboek Openbaring geeft ons een beeld van hoe er door de vroege christenen tegen het Romeinse rijk aan werd gekeken. Dat beeld is bepaald niet positief. Het Romeinse rijk en de keizers worden weergegeven als een gruwelijke beest, zoals bijvoorbeeld in hoofdstuk 13. In hoofdstuk 17 komt hetzelfde beest weer terug, maar nu met een medespeelster. Ze wordt Babel genoemd (Op. 17:5), maar vanwege de verbinding tussen de bergen waarop ze zit en de koppen van het beest (17:9) weten we dat ze in feite Rome verbeeldt.

De vrouw zit op het beest (17:3), en is er dus innig mee verbonden. Zowel de vrouw als het beest lijken dezelfde realiteit te vertegenwoordigen. Maar dan komt er aan het slot van hoofdstuk 17 een onverwachte wending:

Op. 17:16 De tien hoorns die je zag en het beest zelf zullen een afschuw krijgen van de hoer en ze zullen haar te gronde richten. Ze zullen haar uitkleden, haar vlees eten en haar in brand steken.

Als beest en hoer beiden het Romeinse rijk vertegenwoordigen, hoe kan het beest dan een afschuw krijgen van de vrouw? Wie is die vrouw, en wat onderscheidt haar van het beest?

Ze is een vrouw

...to compare the enemy to a woman is a means of ridiculing and denigrating him... schrijft Caroline Vander Stichele in “Re-membering the whore”. En de vrouw in Openbaringen 17 is niet zomaar een vrouw; het is ἡ μήτηρ τῶν πορνῶν, de moeder der hoeren; en dronken van het bloed van de heiligen bovendien (17:6). Voor Vander Stichele leidt zo spreken tot een verkeerd beeld van vrouwen in de prostitutie en ze concludeert: ...I resist the violence done to the whore.

Gebruikte Johannes juist een vrouw om te denigreren? Om daar achter te komen moeten we niet allereerst kijken naar de positie van prostituees in de Romeinse cultuur. Want de taal van Openbaring is als geen ander boek van het Nieuwe Testament die van de Hebreeuwse Bijbel; en er is geen goede reden om aan te nemen dat Johannes dit beeld van de vrouw ergens anders vandaan zou hebben.

De vrouw in het Oude Testament

In de Oud-Testamentische theologie komt de mens voort uit Gods schepping; meer specifiek lezen we in Genesis 1:27 dat God de mens schiep naar Zijn evenbeeld, en de mens mannelijk en vrouwelijk schiep. Omdat Gods beeld blijkbaar weerspiegeld wordt in de man-vrouw relatie (zoals kardinaal Eijk ook betoogt in zijn recente werk over het huwelijk) luistert de zuiverheid van deze relatie nauw in de Bijbel. In de Oud-Testamentische tijd ligt de verantwoordelijkheid voor die zuiverheid in de praktijk vooral bij de vrouw (Jezus zal hier later verandering in brengen door het begerig naar vrouwen kijken als overspel te bestempelen). 

Oud-Testamentische profeten gebruiken de vrouw regelmatig als beeld voor een volk of een stad, zonder dat dit op zichzelf een negatieve connotatie heeft. Dat zou ook niet passen bij positieve profetieën over de „Vrouwe Sion”. De reden dat de profeten de vrouw als beeld gebruiken is omdat ze hiermee de relatie beschrijven tussen het volk en יהוה; wat de vrouw doet is een graadmeter van de kwaliteit van deze relatie: als het volk zich afkeert van יהוה wordt dit beschreven in termen van hoererij. Van dat laatste vinden we een nietsverhullende beschrijving in Ezechiël 23. Uiterst expliciet wordt daar Jeruzalem beschreven, die zich verkoopt aan de Babyloniërs. Uiteindelijk loopt het slecht met Jeruzalem af. יהוה zegt wat diezelfde Babyloniërs gaan doen:

Ezech. 23:25 ... zij zullen zich woedend op je storten en je neus en je oren afsnijden, en wat er van je over is valt ten prooi aan het zwaard...

יהוה Nu wordt niet alleen Israël of Juda bij een vrouw vergeleken; in Nahum 3 noemt bij monde van de profeet Nineve eveneens een זונה, hoer, en vanuit de grondtekst zie ik onvoldoende bewijs voor de gedachte van Vander Stichele dat het bij de heidenvolken om fornication zou gaan en niet om adultery. Ze heeft gelijk dat Nineve op een grotere afstand van יהוה staat dan Israël, maar tegelijkertijd wordt haar gedrag op een vergelijkbare manier beschreven. De relatie tussen Ninevé en יהוה is zwakker, maar het feit dat ze een hoer wordt genoemd bevestigt juist dat יהוה blijkbaar van haar als vrouw een andere houding verwacht; en het verhaal van Jona onderstreept dat Israëls God Zich het lot van een (niet-Israëlische) stad als Ninevé aantrekt.

Roma

Met deze gedachten uit de Hebreeuwse Bijbel in het achterhoofd keren we terug naar de vrouw uit Openbaringen 17. De omschrijving van hoe het beest zich tegen haar keert in Op. 17:16 lijkt erg op wat er staat in Ezechiël 23:25. De parallel die dan kan worden getrokken is dat de vrouw uit Op. 17 zich op een vergelijkbare manier heeft overgeleverd aan het beest als Jeruzalem zich overleverde aan de volkeren om haar heen. De vrouw moet dus niet al te zeer worden vereenzelvigd met het beest, ze is een zelfstandig opererende entiteit. Hier kan het verband helpen dat sommige wetenschappers leggen tussen de vrouw en de godin Roma: Roma is de eigen, tijd-overstijgende persoonlijkheid, de ziel van Rome; Openbaring 17 toont ons een Roma die zich heeft verkocht aan het beest, de militaire en economische macht van de keizers. En daarmee heeft Roma de verkeerde vrienden gekozen. Vrienden die door misbruik van haar te maken haar uiteindelijk te gronde richten. Dit maakt de vrouw uit Openbaring 17 ondanks al haar slechte daden ook een tragische figuur; ze is dader en tegelijk slachtoffer.

Het Godsoordeel

De vraag is wat het betekent als Vrouwe Roma gedood wordt. Het betekent niet dat het Romeinse rijk ten einde komt - want dit rijk wordt uitgebeeld door het beest, en dat leeft nog. Het is de generatie-overstijgende ziel van Rome die sterft, de essentie van Rome. Het komt zogezegd nooit meer goed met Rome.

Op grond van Op. 17:17 zouden we kunnen concluderen dat dit precies is wat God wil. De hoer is slecht en God laat haar dus op een gruwelijke manier ombrengen. Maar op basis van wat we tegen zijn gekomen in het Oude Testament is dat te kort door de bocht. Dat Rome hier als vrouw wordt verbeeld, wijst tegelijk naar God als haar wettige echtgenoot. Dat ze God heeft verruild voor het beest leidt tot haar verdiende ondergang; er is echter geen reden om aan te nemen dat God heel anders tegen Rome aankeek als יהוה aankeek tegen Ninevé, waarvan is opgeschreven

Jona 4:11 zou Ik dan geen verdriet hebben om Nineve, die grote stad, waar meer dan honderdtwintigduizend mensen wonen (...)?

Conclusies

De vrouw uit Op. 17 beeldt het wezen van de stad Rome uit, gesteld met maar tegelijk tegenover de in en over haar regerende heersers (het beest). Met het beeld van de vrouw impliceert Johannes dat God een zeker relationeel recht op de stad heeft, en daarom is dit beeld op zichzelf juist niet ridiculiserend bedoeld. Dat de vrouw een hoer is onderstreept wél dat er een breuk is in haar relatie met God.


Bibliografie

Aune, David E. 1998. Revelation 7-22. Deel 52c. Word biblical commentary. Nashville, Tennessee: Thomas Nelson.

Beale, G.K. 2015. Revelation: A Shorter Commentary. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.

Beale, G.K., en M. McDonough. 2007. „Revelation”. In Commentary on the New Testament use of the Old Testament, red. door G.K. Beale en D.A. Carson, 1081–1161. Grand Rapids, Michigan: Baker Academic.

Eijk, W.J. 2022. De Band van de Liefde. Utrecht: KokBoekencentrum.

Glancy, J.A., en S.D. Moore. 2011. „How Typical a Roman Prostitute Is Revelation’s’ Great Whore’?” Journal of Biblical Literature 130, no. 3:551–569.

Mounce, Robert H. 1998. The Book of Revelation. New International Commentary on the New Testament. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans.

Stichele, Caroline vander. 2009. „Re-membering the Whore: The Fate of Babylon according to Revelation 17.16”. In A Feminist Companion to the Apocalypse of John, red. door Amy-Jill Levine en Maria Mayo Robbins, 106–120. Feminist Companion to the New Testament and Early Christian Writings 13. London: T&T Clark.